Điều 116 Bộ luật hình sự 2015: Tội phá hoại chính sách đoàn kết
Bình luận pháp lý ngắn gọn về Điều 116 BLHS 2015: dấu hiệu cấu thành, mục đích chống chính quyền và các hiểu nhầm thường gặp.
Điều 116. Tội phá hoại chính sách đoàn kết
1. Người nào thực hiện một trong những hành vi sau đây nhằm chống chính quyền nhân dân, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:
a) Gây chia rẽ giữa các tầng lớp nhân dân, giữa nhân dân với chính quyền nhân dân, với lực lượng vũ trang nhân dân, với các tổ chức chính trị - xã hội;
b) Gây hằn thù, kỳ thị, chia rẽ, ly khai dân tộc, xâm phạm quyền bình đẳng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam;
c) Gây chia rẽ người theo tôn giáo với người không theo tôn giáo, giữa người theo các tôn giáo khác nhau, chia rẽ các tín đồ tôn giáo với chính quyền nhân dân, với các tổ chức chính trị - xã hội;
d) Phá hoại việc thực hiện chính sách đoàn kết quốc tế.
2. Phạm tội trong trường hợp ít nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.
3. Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
Trọng tâm bảo vệ của điều luật
Điều 116 được đặt trong nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia, nên trọng tâm không phải là xung đột dân sự thông thường mà là việc phá vỡ sự đoàn kết xã hội theo hướng phục vụ mục đích chống chính quyền nhân dân. Các nguồn chuyên khảo và hướng dẫn thực tiễn đều thống nhất rằng khách thể được bảo vệ là chính sách đoàn kết thống nhất toàn dân, đoàn kết dân tộc, tôn giáo và đoàn kết quốc tế.
Điểm đáng chú ý là BLHS 2015 đã mở rộng phạm vi so với BLHS 1999, bổ sung rõ hành vi gây li khai dân tộc và chia rẽ giữa người theo các tôn giáo khác nhau. Điều này cho thấy nhà làm luật nhấn mạnh việc ngăn chặn sớm các hành vi khoét sâu rạn nứt xã hội ngay từ giai đoạn hình thành.
Yếu tố để bị xử lý
Để áp dụng Điều 116, phải có hành vi cụ thể thuộc một trong các nhóm được liệt kê tại khoản 1 và hành vi đó phải nhằm chống chính quyền nhân dân. Đây là dấu hiệu định tội then chốt, vì thiếu mục đích này thì chưa đủ căn cứ cấu thành tội phạm theo điều luật này.
Về mặt thực tiễn, hành vi phạm tội có thể thể hiện bằng lời nói, tài liệu, kích động, tuyên truyền hoặc các thủ đoạn khác, nhưng phải chứng minh được tác động chia rẽ, hằn thù, kỳ thị hoặc phá hoại đoàn kết. Không thể suy diễn từ mâu thuẫn, tranh luận, phản biện chính sách hay va chạm lợi ích đơn thuần sang tội danh này nếu không có đủ dấu hiệu về mục đích và tính chất chống chính quyền.
Những hiểu nhầm thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất mọi phát ngôn gây tranh cãi trên mạng xã hội với tội phá hoại chính sách đoàn kết. Thực tế, điều luật chỉ xử lý khi hành vi đi vào bản chất kích động chia rẽ có mục đích chống chính quyền, chứ không phải mọi biểu đạt gay gắt hoặc quan điểm khác biệt.
Nhầm lẫn khác là cho rằng chỉ cần có nội dung liên quan dân tộc, tôn giáo là đủ cấu thành tội. Đúng hơn, nội dung đó phải gắn với hành vi gây hằn thù, kỳ thị, chia rẽ hoặc phá hoại chính sách đoàn kết quốc tế, và vẫn phải đáp ứng dấu hiệu mục đích nêu trên.
Mức độ nguy hiểm và khung hình phạt
Khoản 1 áp dụng khung phạt tù từ 07 năm đến 15 năm; khoản 2 áp dụng từ 02 năm đến 07 năm cho trường hợp ít nghiêm trọng; khoản 3 xử lý cả hành vi chuẩn bị phạm tội với mức từ 06 tháng đến 03 năm. Cấu trúc này cho thấy nhà làm luật xử lý rất sớm và rất nghiêm đối với các hành vi đe dọa sự ổn định về chính trị - xã hội.
Trong thực tiễn áp dụng, cần phân biệt rõ giữa dấu hiệu khách quan của hành vi và mục đích chủ quan của người thực hiện. Đây là điều kiện quyết định để tránh mở rộng tùy tiện sang các quan hệ xã hội, tôn giáo hoặc dân tộc vốn chỉ là tranh chấp, bất đồng hoặc biểu đạt quyền tự do trong khuôn khổ pháp luật.