Điều 109 Bộ luật hình sự 2015: Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân
Bình luận Điều 109 BLHS 2015: dấu hiệu cấu thành, vai trò đồng phạm, hành vi chuẩn bị và các nhầm lẫn thường gặp.
Điều 109. Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân
Người nào hoạt động thành lập hoặc tham gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, thì bị phạt như sau:
1.[35] Người tổ chức, người xúi giục, người hoạt động đắc lực hoặc gây hậu quả nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân;
2. Người đồng phạm khác, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 12 năm;
3. Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.
Trọng tâm bảo vệ của điều luật
Điều 109 là quy định hình sự có tính phòng vệ sớm, nhằm ngăn chặn từ giai đoạn hình thành hoặc tham gia một tổ chức có mục tiêu lật đổ chính quyền nhân dân. Nhà làm luật lựa chọn cách tiếp cận rất nghiêm khắc vì đây là nhóm hành vi đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại và ổn định của bộ máy quyền lực nhà nước.
Điểm cần nắm là điều luật không xử lý mọi biểu đạt bất đồng chính kiến, mà chỉ nhắm vào hành vi hoạt động thành lập hoặc tham gia tổ chức với mục đích lật đổ. Nghĩa là yếu tố tổ chức và mục đích lật đổ là hai dấu hiệu trung tâm để định tội.
Dấu hiệu để áp dụng
Muốn áp dụng Điều 109, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được sự tồn tại của một tổ chức hoặc sự tham gia thực chất vào tổ chức đó, cùng với mục đích nhằm lật đổ chính quyền nhân dân. Nếu chỉ có phát ngôn cực đoan, quan điểm chống đối chung chung hoặc hoạt động chưa gắn với một tổ chức có mục tiêu lật đổ cụ thể thì chưa đủ căn cứ cấu thành tội này.
Điều luật phân hóa trách nhiệm rất rõ theo vai trò. Người tổ chức, xúi giục, hoạt động đắc lực hoặc gây hậu quả nghiêm trọng bị xử lý nặng nhất; đồng phạm khác chịu mức thấp hơn; còn hành vi chuẩn bị phạm tội cũng đã bị hình sự hóa. Cách thiết kế này cho thấy lập trường của pháp luật là đánh trúng vai trò đầu não và ngăn chặn từ sớm.
Những hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng cứ có ý kiến phê phán chính quyền hoặc tham gia thảo luận trên mạng xã hội thì đương nhiên rơi vào Điều 109. Cách hiểu này không đúng, vì điều luật đòi hỏi hành vi gắn với việc thành lập, tham gia hoặc chuẩn bị tham gia một tổ chức có mục tiêu lật đổ cụ thể.
Một nhầm lẫn khác là đồng nhất Điều 109 với mọi hành vi gây rối trật tự hoặc xung đột chính trị. Thực tế, bản chất của tội này nằm ở mục tiêu lật đổ chính quyền nhân dân, chứ không phải ở mọi hành vi phản đối hay tụ tập có tính chất chính trị.
Lưu ý khi đánh giá vụ việc
Khi phân tích một tình huống cụ thể, cần làm rõ ba yếu tố: có tổ chức hay không, người bị xem xét giữ vai trò gì, và mục đích cuối cùng của tổ chức có thực sự hướng đến lật đổ chính quyền nhân dân hay không. Đây là các điểm then chốt để tránh định tội quá rộng hoặc suy diễn từ hành vi đơn lẻ.
Trong thực tiễn, chứng cứ về cơ cấu tổ chức, sự phân công vai trò, sự chỉ đạo, liên lạc, huy động người và tài liệu thể hiện mục tiêu lật đổ thường có ý nghĩa quyết định. Nếu thiếu các dữ kiện này, việc áp dụng Điều 109 sẽ không vững chắc về mặt pháp lý.