Điều 97 Bộ luật dân sự 2015: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cơ quan nhà nước ở Trung ương, ở địa phương trong quan hệ dân sự

Ý nghĩa của Điều 97

Điều 97 thể hiện quan điểm nhất quán của Bộ luật Dân sự: khi Nhà nước hoặc cơ quan nhà nước tham gia quan hệ dân sự thì không còn ở vị thế quyền lực công, mà trở thành một chủ thể dân sự bình đẳng với bên còn lại. Quy định này nhằm bảo đảm tính thống nhất của quan hệ dân sự, tránh việc dùng quyền lực hành chính để can thiệp vào nghĩa vụ hợp đồng hoặc trách nhiệm bồi thường. Đây là cơ sở quan trọng để áp dụng các quy tắc chung của pháp luật dân sự đối với Nhà nước trong giao dịch.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Điều luật này không tự tạo ra một chế độ trách nhiệm độc lập, mà chỉ đặt nguyên tắc chung: Nhà nước, cơ quan nhà nước ở trung ương và địa phương phải chịu trách nhiệm dân sự theo Điều 99 và Điều 100 Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, khi xử lý một vụ việc cụ thể, cần xác định trước hành vi, giao dịch hoặc cam kết phát sinh có thực sự là quan hệ dân sự hay không. Nếu là quan hệ dân sự, việc xác định tài sản chịu trách nhiệm, chủ thể đại diện và phạm vi nghĩa vụ phải đi tiếp theo các điều luật chuyên biệt nêu trên.

Điều kiện để điều luật được áp dụng

Điều 97 chỉ phát huy tác dụng khi chủ thể tham gia quan hệ là Nhà nước, cơ quan nhà nước ở trung ương hoặc ở địa phương, và quan hệ phát sinh mang bản chất dân sự. Trọng tâm không nằm ở tên gọi của cơ quan, mà ở tính chất giao dịch hoặc nghĩa vụ: hợp đồng, bồi thường thiệt hại, sử dụng tài sản, hoặc các quan hệ dân sự khác. Nếu tranh chấp phát sinh từ hoạt động quản lý hành chính, kỷ luật, thanh tra hay quyết định công quyền thuần túy, Điều 97 không phải căn cứ áp dụng trực tiếp.

Hiểu đúng về “bình đẳng” và “trách nhiệm dân sự”

“Bình đẳng” ở đây không có nghĩa là Nhà nước mất đi tư cách công quyền trong mọi trường hợp, mà chỉ có nghĩa là trong phạm vi quan hệ dân sự, Nhà nước không được viện dẫn địa vị quyền lực để thoái thác nghĩa vụ. Một nhầm lẫn thường gặp là cho rằng mọi giao dịch do cơ quan nhà nước tham gia đều tự động mang tính công quyền; thực tế, nếu cơ quan đó ký kết, nhận chuyển giao, hoặc gây thiệt hại trong quan hệ dân sự thì vẫn phải chịu ràng buộc dân sự như chủ thể khác. Cũng cần phân biệt trách nhiệm dân sự với trách nhiệm hành chính hoặc trách nhiệm của cá nhân người có thẩm quyền, vì hai loại trách nhiệm này không đồng nhất.

Lưu ý thực tiễn

Khi áp dụng Điều 97, cần xác định đúng chủ thể phải chịu trách nhiệm: Nhà nước, cơ quan nhà nước có liên quan, hay pháp nhân/tổ chức được giao quản lý tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Cần đồng thời kiểm tra cơ chế tài sản bảo đảm nghĩa vụ và giới hạn trách nhiệm tại Điều 99, Điều 100, tránh nhầm lẫn giữa tài sản công, tài sản được giao quản lý và tài sản đã chuyển giao cho pháp nhân. Trong tranh chấp thực tế, việc định danh sai chủ thể thường dẫn đến yêu cầu khởi kiện không đúng người có nghĩa vụ, làm sai lệch hướng giải quyết vụ việc.

Điểm trọng tâm ngắn gọn

• Nhà nước chỉ “bình đẳng” trong phạm vi quan hệ dân sự.
• Trách nhiệm dân sự của Nhà nước phải đọc cùng Điều 99 và Điều 100.
• Không nhầm quan hệ dân sự với hoạt động quản lý công quyền.
• Phải xác định đúng chủ thể và tài sản chịu trách nhiệm khi khởi kiện hoặc yêu cầu bồi thường.