Điều 7 Bộ luật dân sự 2015: Chính sách của Nhà nước đối với quan hệ dân sự

Ý nghĩa của quy định

Điều 7 là một điều khoản mang tính định hướng chính sách, phản ánh cách Nhà nước nhìn nhận quan hệ dân sự không chỉ là quan hệ tài sản hay nhân thân thuần túy mà còn gắn với trật tự xã hội, văn hóa và đạo đức cộng đồng. Quy định này nhấn mạnh yếu tố bản sắc dân tộc, phong tục, tập quán, truyền thống tốt đẹp và tinh thần tương thân, tương ái trong quá trình xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự.

Vì vậy, Điều 7 thường được hiểu là nền tảng để giải thích và áp dụng các quy định dân sự theo hướng tôn trọng giá trị xã hội chung, nhất là khi pháp luật cho phép các bên tự do thỏa thuận nhưng vẫn phải nằm trong giới hạn của pháp luật và đạo đức xã hội.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Điều khoản này không tự tạo ra một chế tài độc lập, cũng không phải là căn cứ trực tiếp để tuyên hợp đồng vô hiệu. Giá trị của nó nằm ở vai trò định hướng, hỗ trợ cơ quan có thẩm quyền và các bên xác định cách ứng xử phù hợp trong giao lưu dân sự. Khi một thỏa thuận hoặc hành vi dân sự tác động đến lợi ích cộng đồng, giá trị văn hóa, hoặc tập quán được thừa nhận, Điều 7 là cơ sở quan trọng để đánh giá tính phù hợp của hành vi đó.

Khoản 2 của điều luật cũng thể hiện rõ xu hướng khuyến khích hòa giải trong quan hệ dân sự. Đây là cách tiếp cận ưu tiên giải quyết xung đột bằng thỏa thuận, giảm đối đầu, bảo vệ quan hệ lâu dài giữa các bên, nhất là trong tranh chấp gia đình, thừa kế, ranh giới, lối đi, hoặc các quan hệ dân sự có tính cộng đồng cao.

Điều kiện để vận dụng

Để Điều 7 có ý nghĩa trong một vụ việc cụ thể, trước hết phải có một quan hệ dân sự đang được xác lập, thực hiện hoặc chấm dứt. Tiếp đó, nội dung tranh chấp hoặc hành vi dân sự phải liên quan đến việc đánh giá sự phù hợp với phong tục, tập quán, truyền thống hoặc đạo đức xã hội. Nếu vấn đề chỉ là tranh chấp kỹ thuật về nghĩa vụ tiền, thời hạn, hay hiệu lực giao dịch theo điều kiện luật định, thì Điều 7 thường chỉ đóng vai trò bổ trợ.

Khi viện dẫn Điều 7, cần phân biệt rõ giữa tập quán được thừa nhận và tập quán trái pháp luật, trái đạo đức xã hội. Chỉ những phong tục, tập quán, truyền thống tốt đẹp mới được khuyến khích và bảo vệ trong phạm vi phù hợp với pháp luật.

Những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng mọi phong tục địa phương đều đương nhiên có giá trị pháp lý. Thực tế, chỉ các tập quán phù hợp với quy định pháp luật và không trái đạo đức xã hội mới có thể được cân nhắc khi áp dụng. Điều 7 không trao “quyền áp đảo” cho tập quán địa phương nếu tập quán đó mâu thuẫn với quy định bắt buộc của luật.

Hiểu lầm thứ hai là coi hòa giải là bắt buộc trong mọi tranh chấp dân sự. Điều luật chỉ khuyến khích hòa giải; nghĩa là đây là định hướng ưu tiên, không phải điều kiện bắt buộc làm phát sinh hay chấm dứt quyền khởi kiện. Các bên vẫn có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết theo luật tố tụng nếu việc hòa giải không đạt kết quả.

Lưu ý thực tiễn

Khi áp dụng Điều 7, nên dùng nó như một căn cứ giải thích theo tinh thần nhân văn, hài hòa lợi ích và giữ gìn trật tự xã hội, chứ không nên xem đây là điều khoản độc lập để “lấp chỗ trống” trong mọi trường hợp. Trong tranh chấp cụ thể, Điều 7 thường phát huy tác dụng tốt nhất khi được đặt cùng các quy định về thiện chí, trung thực, tôn trọng lợi ích cộng đồng và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

Đối với người hành nghề, điều quan trọng là xác định đúng ranh giới giữa tôn trọng tập quán và tuân thủ pháp luật. Khi hai yếu tố này xung đột, pháp luật vẫn là tiêu chuẩn quyết định.