Điều 689 Bộ luật dân sự 2015: Hiệu lực thi hành

Ý nghĩa pháp lý của điều khoản hiệu lực

Điều 689 là điều khoản kỹ thuật nhưng có vai trò quyết định trong áp dụng pháp luật. Nó ấn định thời điểm Bộ luật Dân sự 2015 bắt đầu điều chỉnh các quan hệ dân sự, đồng thời loại bỏ hiệu lực của Bộ luật Dân sự 2005 kể từ ngày 01/01/2017. Theo đó, mọi việc xác định quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý phải đặt trong đúng mốc thời gian phát sinh quan hệ, không chỉ căn cứ vào thời điểm giải quyết tranh chấp.

Ý chí lập pháp ở đây là tạo một đường ranh rõ ràng giữa hai chế độ pháp lý. Nhờ vậy, cơ quan áp dụng pháp luật có cơ sở thống nhất để tránh chồng lấn văn bản và bảo đảm tính dự đoán được của pháp luật dân sự.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Trọng tâm của Điều 689 không phải là nội dung quyền, nghĩa vụ, mà là thời điểm áp dụng luật. Khi xử lý một vụ việc, cần xác định quan hệ dân sự, giao dịch, sự kiện pháp lý đã phát sinh trước hay sau ngày 01/01/2017. Nếu phát sinh sau mốc này thì áp dụng Bộ luật Dân sự 2015; nếu phát sinh trước đó thì phải xem xét quy định chuyển tiếp và quy định pháp luật có liên quan.

Trong thực tiễn, nhầm lẫn thường gặp là cho rằng chỉ cần vụ án được giải quyết sau năm 2017 thì đương nhiên áp dụng Bộ luật Dân sự 2015. Cách hiểu này không đúng, vì tiêu chí quyết định là thời điểm phát sinh quan hệ và quy định chuyển tiếp, không phải thời điểm xét xử.

Lưu ý thực tiễn

Điều 689 phải được đọc cùng các quy định chuyển tiếp của Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt với giao dịch dân sự đã xác lập trước ngày 01/01/2017 nhưng chưa thực hiện hoặc đang thực hiện. Trong những trường hợp này, việc áp dụng luật mới hay luật cũ không được suy diễn máy móc mà phải đối chiếu trực tiếp với quy định chuyển tiếp tương ứng.

Với các vụ việc đã được Tòa án giải quyết theo pháp luật dân sự trước ngày Bộ luật này có hiệu lực, không được dùng Bộ luật Dân sự 2015 để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm chỉ vì văn bản mới đã thay đổi. Đây là giới hạn quan trọng nhằm bảo đảm ổn định của bản án, quyết định đã có hiệu lực và tính thống nhất của việc áp dụng pháp luật.

Trọng điểm khi tra cứu và viện dẫn

Khi viện dẫn điều khoản này, nên nêu rõ mốc hiệu lực của Bộ luật Dân sự 2015 và hệ quả chấm dứt hiệu lực của Bộ luật Dân sự 2005. Nếu vụ việc liên quan đến giao dịch cũ, cần kiểm tra thêm các điều khoản chuyển tiếp trong chính Bộ luật Dân sự 2015 để tránh áp dụng sai thời điểm. Điều 689 vì vậy là điểm xuất phát bắt buộc trước khi đi vào phân tích nội dung tranh chấp.