Điều 688 Bộ luật dân sự 2015: Điều khoản chuyển tiếp

Ý nghĩa chuyển tiếp

Điều 688 không đặt ra một quy tắc nội dung mới về giao dịch dân sự, mà là quy tắc phân định luật áp dụng theo thời điểm. Mục tiêu của điều luật là bảo đảm tính ổn định của quan hệ dân sự đã xác lập trước ngày Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực, đồng thời tránh gián đoạn hoặc vô hiệu hóa một cách cơ học các giao dịch đang tồn tại.

Vì vậy, khi xử lý một tranh chấp có yếu tố thời điểm, cần ưu tiên xác định giao dịch đã xác lập khi nào, đã thực hiện đến đâu, và hình thức/nội dung của giao dịch có phù hợp với quy định của Bộ luật Dân sự 2015 hay không. Đây là điều kiện khởi đầu để “kích hoạt” Điều 688.

Cách xác định luật áp dụng

Nếu giao dịch được xác lập trước ngày Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực nhưng chưa thực hiện hoặc đang thực hiện mà nội dung, hình thức khác với Bộ luật này, thì về nguyên tắc vẫn áp dụng Bộ luật Dân sự 2005 và văn bản hướng dẫn cũ; riêng trường hợp các bên thỏa thuận sửa đổi, bổ sung để phù hợp với Bộ luật Dân sự 2015 thì được áp dụng luật mới. Quy định này thể hiện sự tôn trọng ý chí đã hình thành của các bên, đồng thời mở ra khả năng “chuyển” sang khung pháp lý mới khi các bên cùng thống nhất.

Ngược lại, nếu giao dịch chưa thực hiện hoặc đang thực hiện nhưng đã phù hợp cả về nội dung lẫn hình thức với Bộ luật Dân sự 2015, thì áp dụng ngay Bộ luật này. Đây là điểm nhiều người dễ hiểu nhầm: không phải cứ giao dịch cũ là đương nhiên bị khóa vào luật cũ.

Giao dịch đã hoàn thành và thời hiệu

Đối với giao dịch đã thực hiện xong trước ngày Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực mà phát sinh tranh chấp, Điều 688 xác định tiếp tục áp dụng Bộ luật Dân sự 2005 để giải quyết. Quy tắc này nhằm bảo vệ sự ổn định của quan hệ đã kết thúc, tránh việc dùng chuẩn mực pháp luật mới để đánh giá lại một giao dịch đã hoàn tất dưới khung pháp luật cũ.

Riêng thời hiệu thì được áp dụng theo Bộ luật Dân sự 2015. Đây là điểm đặc biệt cần lưu ý vì điều luật tách thời hiệu ra khỏi quy tắc chung về giao dịch cũ, nên không được mặc nhiên áp dụng luật cũ cho toàn bộ vấn đề phát sinh.

Lưu ý thực tiễn

Điều 688 không cho phép viện dẫn luật mới để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm đối với vụ việc mà Tòa án đã giải quyết theo pháp luật dân sự trước ngày Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực. Quy định này khép lại khả năng dùng luật mới như một căn cứ để mở lại những bản án, quyết định đã được giải quyết theo khuôn khổ pháp luật cũ.

Trong thực tiễn xét xử và tư vấn, sai sót thường gặp là chỉ nhìn vào thời điểm tranh chấp mà bỏ qua thời điểm giao dịch được xác lập và mức độ thực hiện của giao dịch. Khi áp dụng Điều 688, phải phân tích đồng thời ba lớp vấn đề: thời điểm xác lập, trạng thái thực hiện và mức độ phù hợp với Bộ luật Dân sự 2015.

Điểm cần nhớ

• Điều 688 là quy tắc chuyển tiếp, không phải quy định về hiệu lực nội dung của giao dịch.
• Luật áp dụng phụ thuộc vào thời điểm xác lập và tình trạng thực hiện của giao dịch.
• Giao dịch cũ vẫn có thể áp dụng Bộ luật Dân sự 2015 nếu đã phù hợp với luật mới.
• Thời hiệu được xử lý theo Bộ luật Dân sự 2015, dù giao dịch phát sinh từ trước.