Điều 681 Bộ luật dân sự 2015: Di chúc

Ý nghĩa của quy định

Điều 681 là quy phạm xung đột pháp luật, không trực tiếp quy định nội dung của di chúc mà chỉ xác định pháp luật nào được dùng để đánh giá tính hợp lệ trong quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm sự ổn định của ý chí định đoạt tài sản, đồng thời hạn chế việc một di chúc hợp lệ ở nước ngoài bị vô hiệu chỉ vì khác biệt về hình thức. Đây là cơ chế quan trọng để bảo vệ tính công nhận quốc tế của di chúc và giảm rủi ro tranh chấp khi di sản nằm ở nhiều quốc gia.

Hai “điểm kích hoạt” cần xác định

Trước hết, phải có yếu tố nước ngoài trong quan hệ thừa kế, thường thể hiện ở quốc tịch, nơi cư trú, nơi lập di chúc hoặc nơi có bất động sản. Sau đó, cần tách riêng hai vấn đề: năng lực lập, thay đổi, hủy bỏ di chúc và hình thức di chúc. Đây là hai nhóm vấn đề được Điều 681 xử lý bằng các tiêu chí khác nhau, không được nhập làm một khi áp dụng.

Về năng lực, pháp luật ưu tiên quốc tịch của người lập di chúc tại thời điểm lập, thay đổi hoặc hủy bỏ di chúc. Nghĩa là năng lực chủ thể không mặc nhiên theo pháp luật Việt Nam, mà theo luật nước mà người đó mang quốc tịch ở đúng thời điểm phát sinh hành vi di chúc. Người áp dụng phải xác định chính xác thời điểm lập, sửa đổi hoặc hủy bỏ để tránh nhầm lẫn với thời điểm mở thừa kế.

Hình thức di chúc: điểm linh hoạt đáng chú ý

Về hình thức, nguyên tắc chung là áp dụng pháp luật của nước nơi di chúc được lập. Tuy nhiên, Điều 681 còn thiết kế một cơ chế công nhận rộng hơn tại Việt Nam nếu hình thức di chúc phù hợp với pháp luật của một trong các nước được liệt kê. Đây là điểm thể hiện rõ xu hướng ưu tiên bảo toàn hiệu lực di chúc, tránh để di chúc vô hiệu chỉ vì khác biệt kỹ thuật pháp lý giữa các hệ thống luật.

Ba nhóm căn cứ thay thế gồm: nơi cư trú của người lập di chúc tại thời điểm lập hoặc chết; quốc tịch của người lập tại thời điểm lập hoặc chết; và nơi có bất động sản nếu di sản là bất động sản. Khi một trong các căn cứ này được đáp ứng, hình thức di chúc có thể được công nhận tại Việt Nam nếu phù hợp với pháp luật tương ứng. Người đọc cần lưu ý đây là quy định về công nhận hình thức, không phải là sự miễn trừ hoàn toàn đối với các điều kiện khác của di chúc.

Các hiểu sai thường gặp

Nhiều trường hợp nhầm rằng chỉ cần di chúc đúng luật nơi lập là tự động có hiệu lực tại Việt Nam. Thực tế, Điều 681 mới chỉ giải quyết vấn đề hình thức và năng lực theo luật áp dụng; còn hiệu lực cụ thể của di chúc vẫn phải được đối chiếu với các quy định khác của Bộ luật Dân sự về di chúc hợp pháp và việc mở thừa kế. Cũng không nên đồng nhất “được công nhận hình thức” với “được chia di sản ngay”, vì quá trình xác minh còn phụ thuộc vào nội dung di chúc, tư cách người thừa kế và tài sản liên quan.

Một nhầm lẫn khác là coi nơi có bất động sản luôn là luật duy nhất phải áp dụng. Điều luật này chỉ mở thêm một căn cứ công nhận hình thức trong trường hợp di sản là bất động sản; còn năng lực lập di chúc vẫn được xác định theo quốc tịch của người lập tại thời điểm relevant. Khi di sản ở nhiều nước, cần tách từng loại tài sản để xác định luật áp dụng tương ứng.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng

Khi xử lý hồ sơ thừa kế có yếu tố nước ngoài, cần thu thập đồng thời các dữ liệu then chốt: quốc tịch của người lập di chúc, nơi cư trú, nơi lập di chúc, thời điểm lập/sửa đổi/hủy bỏ, và vị trí của bất động sản. Chỉ khi xác định đúng các mốc này mới có thể kiểm tra đúng luật áp dụng. Nếu thiếu thông tin về quốc tịch hoặc nơi cư trú, việc đánh giá hiệu lực hình thức rất dễ sai lệch.

Trong tranh chấp, Điều 681 thường là căn cứ đầu tiên để bác bỏ hoặc bảo vệ giá trị pháp lý của di chúc có yếu tố nước ngoài. Vì vậy, người hành nghề cần kiểm tra song song tài liệu chứng minh nhân thân, địa điểm lập di chúc và quy định của hệ thống pháp luật được dẫn chiếu. Với tài sản ở Việt Nam, việc công nhận hình thức di chúc nước ngoài là điểm có giá trị thực tiễn lớn nhất của điều luật này.