Điều 678 Bộ luật dân sự 2015: Quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản

Trọng tâm của Điều 678

Điều 678 Bộ luật Dân sự 2015 thiết lập quy tắc luật nơi có tài sản (lex rei sitae) làm hệ thuộc chung để xác định việc xác lập, thực hiện, thay đổi và chấm dứt quyền sở hữu, cũng như các quyền khác đối với tài sản. Đây là lựa chọn phù hợp với bản chất của quyền đối với tài sản: tài sản hiện diện ở đâu thì việc kiểm soát, bảo vệ và giao dịch liên quan trước hết phải chịu sự điều chỉnh của pháp luật nơi đó.

Quy định này có giá trị định hướng rất rõ trong thực tiễn giải quyết tranh chấp có yếu tố nước ngoài. Khi tài sản nằm ở quốc gia nào, cơ quan giải quyết sẽ ưu tiên áp dụng pháp luật quốc gia đó để xem xét tình trạng pháp lý của tài sản, không phân biệt đó là động sản hay bất động sản.

Động sản trên đường vận chuyển

Khoản 2 là ngoại lệ đáng chú ý của điều luật. Với động sản trên đường vận chuyển, luật áp dụng không còn là luật nơi tài sản đang “đi qua”, mà là luật nơi tài sản được chuyển đến, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Quy tắc này phản ánh nhu cầu ổn định giao lưu thương mại và bảo vệ tính dự đoán của giao dịch. Trong thực tiễn mua bán, logistics, vận tải quốc tế, bên có quyền lợi cần xác định rõ luật điều chỉnh ngay từ hợp đồng, vì thỏa thuận của các bên được ưu tiên trước khi chuyển sang quy tắc mặc định của điều luật.

Điều kiện để áp dụng đúng

Điều 678 chỉ được “kích hoạt” khi quan hệ có yếu tố nước ngoài và có vấn đề cần xác định luật áp dụng đối với quyền sở hữu hoặc quyền khác đối với tài sản. Nếu không có yếu tố nước ngoài, hoặc tranh chấp chỉ thuần túy về nghĩa vụ hợp đồng, thì cần phân biệt để không áp dụng nhầm quy phạm xung đột này.

Đồng thời, phải xác định đúng đối tượng tài sản và trạng thái của tài sản tại thời điểm phát sinh vấn đề pháp lý. Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng mọi giao dịch liên quan đến tài sản đều mặc nhiên áp dụng luật nơi ký kết hợp đồng; thực tế, Điều 678 điều chỉnh quyền đối với tài sản, không đồng nhất với luật điều chỉnh hợp đồng.

Lưu ý khi áp dụng

Điều luật này không tự tạo ra quyền sở hữu, mà chỉ chỉ ra pháp luật nào sẽ được dùng để xác định quyền đó. Vì vậy, khi giải quyết tranh chấp, cần tách bạch giữa: căn cứ phát sinh quyền sở hữu; hiệu lực của giao dịch; và quy tắc xung đột pháp luật để tránh suy diễn máy móc.

Một nhầm lẫn khác là áp dụng khoản 2 cho mọi động sản đang vận chuyển. Thực ra, quy định này chỉ đặt ra cho trường hợp có tình trạng vận chuyển xuyên biên giới và phải xác định luật áp dụng đối với quyền đối với tài sản; nếu các bên đã có thỏa thuận hợp lệ về luật áp dụng thì thỏa thuận đó được ưu tiên.

Trong thực tiễn, Điều 678 thường đi cùng với việc xác định loại tài sản theo Điều 677 Bộ luật Dân sự 2015 và xem xét các quy tắc liên quan của phần về quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Cách làm đúng là xác định loại tài sản, tình trạng tài sản, yếu tố nước ngoài, rồi mới chọn hệ thuộc luật tương ứng.