Điều 672 Bộ luật dân sự 2015: Căn cứ xác định pháp luật áp dụng đối với người không quốc tịch, người có nhiều quốc tịch
Bình luận Điều 672 Bộ luật Dân sự 2015 về xác định pháp luật áp dụng cho người không quốc tịch, người có nhiều quốc tịch.
Điều 672. Căn cứ xác định pháp luật áp dụng đối với người không quốc tịch, người có nhiều quốc tịch
1. Trường hợp pháp luật được dẫn chiếu đến là pháp luật của nước mà cá nhân có quốc tịch nhưng cá nhân đó là người không quốc tịch thì pháp luật áp dụng là pháp luật của nước nơi người đó cư trú vào thời điểm phát sinh quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Nếu người đó có nhiều nơi cư trú hoặc không xác định được nơi cư trú vào thời điểm phát sinh quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài thì pháp luật áp dụng là pháp luật của nước nơi người đó có mối liên hệ gắn bó nhất.
2. Trường hợp pháp luật được dẫn chiếu đến là pháp luật của nước mà cá nhân có quốc tịch nhưng cá nhân đó là người có nhiều quốc tịch thì pháp luật áp dụng là pháp luật của nước nơi người đó có quốc tịch và cư trú vào thời điểm phát sinh quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Nếu người đó có nhiều nơi cư trú hoặc không xác định được nơi cư trú hoặc nơi cư trú và nơi có quốc tịch khác nhau vào thời điểm phát sinh quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài thì pháp luật áp dụng là pháp luật của nước mà người đó có quốc tịch và có mối liên hệ gắn bó nhất.
Trường hợp pháp luật được dẫn chiếu đến là pháp luật của nước mà cá nhân có quốc tịch nhưng cá nhân đó là người có nhiều quốc tịch, trong đó có quốc tịch Việt Nam thì pháp luật áp dụng là pháp luật Việt Nam.
Điểm mấu chốt của Điều 672
Điều 672 không điều chỉnh trực tiếp quyền, nghĩa vụ dân sự, mà là quy tắc lựa chọn pháp luật khi quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài liên quan đến người không quốc tịch hoặc người có nhiều quốc tịch. Cách thiết kế này nhằm tránh bế tắc trong áp dụng pháp luật khi tiêu chí quốc tịch không đủ rõ hoặc không thống nhất. Đây là điều luật mang tính “kỹ thuật xung đột pháp luật”, nhưng tác động trực tiếp đến việc xác định luật nào sẽ chi phối quyền, nghĩa vụ của các bên.
Trường hợp nào được kích hoạt?
Điều luật chỉ được đặt ra khi pháp luật được dẫn chiếu là pháp luật của nước mà cá nhân có quốc tịch, nhưng trên thực tế cá nhân lại là người không quốc tịch hoặc có nhiều quốc tịch. Nói cách khác, đây không phải quy định dùng cho mọi vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài, mà chỉ phát huy tác dụng khi phát sinh nhu cầu xác định luật áp dụng theo tiêu chí quốc tịch. Nếu không rơi vào tình huống dẫn chiếu này thì không áp dụng Điều 672.
Nguyên tắc áp dụng cần nắm
Đối với người không quốc tịch, tiêu chí ưu tiên là nơi cư trú vào thời điểm phát sinh quan hệ dân sự. Nếu có nhiều nơi cư trú hoặc không xác định được nơi cư trú, điều luật chuyển sang tiêu chí mối liên hệ gắn bó nhất để bảo đảm quan hệ được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật gần gũi nhất với thực tế đời sống của người đó. Cách tiếp cận này phản ánh ý chí của nhà làm luật: không để việc thiếu quốc tịch làm mất căn cứ lựa chọn luật áp dụng.
Đối với người có nhiều quốc tịch, Điều 672 trước hết vẫn tìm đến nơi cư trú, và chỉ khi dữ kiện này không đủ rõ hoặc các yếu tố liên quan phân tán thì mới xét đến quốc tịch và mối liên hệ gắn bó nhất. Trường hợp đặc biệt quan trọng là người có nhiều quốc tịch, trong đó có quốc tịch Việt Nam, thì pháp luật Việt Nam được áp dụng. Đây là quy tắc ưu tiên rõ ràng, hạn chế tranh luận kéo dài về việc lựa chọn giữa nhiều hệ thống pháp luật.
Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn
Điều 672 đòi hỏi phải xác định đúng thời điểm phát sinh quan hệ dân sự, vì nơi cư trú và mối liên hệ gắn bó nhất đều được xem xét tại thời điểm này. Đây là điểm dễ bị nhầm với nơi cư trú hiện tại hoặc nơi cư trú trong quá khứ. Khi chứng cứ về cư trú chưa rõ ràng, cơ quan áp dụng pháp luật phải đánh giá tổng hợp các yếu tố thực tế để xác định mối liên hệ gắn bó nhất, thay vì chỉ dựa vào khai báo hình thức.
Trong thực tiễn, nhầm lẫn thường gặp là đồng nhất người có nhiều quốc tịch với việc được tự do chọn bất kỳ pháp luật nào trong số các quốc tịch đó. Điều 672 không trao quyền lựa chọn tùy nghi cho đương sự, mà đặt ra một trật tự ưu tiên mang tính bắt buộc. Vì vậy, việc xác định đúng dữ kiện đầu vào là điều kiện quyết định trước khi đi đến áp dụng luật nội dung.
Ý nghĩa thực tiễn
Quy định này góp phần bảo đảm tính ổn định và khả đoán của việc áp dụng pháp luật trong quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Đồng thời, nó tránh tình trạng quan hệ pháp lý bị “treo” chỉ vì cá nhân không có quốc tịch hoặc có nhiều quốc tịch. Với trường hợp có quốc tịch Việt Nam, điều luật còn thể hiện định hướng bảo vệ rõ ràng lợi ích pháp lý theo pháp luật Việt Nam.