Điều 665 Bộ luật dân sự 2015: Áp dụng điều ước quốc tế đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài

Ý nghĩa của quy định

Điều 665 thể hiện rõ nguyên tắc ưu tiên cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên khi giải quyết quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Quy định này bảo đảm tính thống nhất, dự đoán được và phù hợp với logic của tư pháp quốc tế, nơi điều ước quốc tế thường đóng vai trò nguồn luật ưu tiên. Vì vậy, khi có điều ước điều chỉnh cùng vấn đề, cơ quan áp dụng pháp luật không được mặc nhiên chỉ dựa vào Bộ luật Dân sự hoặc luật chuyên ngành trong nước.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Khoản 1 áp dụng khi điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên đã quy định trực tiếp quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Khi đó, nội dung của điều ước được dùng để giải quyết vụ việc, không cần đi vòng qua quy phạm trong nước.

Khoản 2 xử lý trường hợp điều ước quốc tế quy định khác với Phần thứ năm của Bộ luật Dân sự và các luật khác về pháp luật áp dụng. Ở đây, điều luật không chỉ ưu tiên điều ước về nội dung, mà còn ưu tiên cả quy định xung đột pháp luật của điều ước nếu có sự khác biệt với luật trong nước.

Điều kiện để “kích hoạt” điều luật

Muốn áp dụng Điều 665, trước hết phải có quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Sau đó cần xác định Việt Nam là thành viên của điều ước quốc tế liên quan và điều ước đó có quy định điều chỉnh đúng vấn đề đang tranh chấp hoặc có quy phạm xung đột khác với luật trong nước.

Trình tự đúng là: kiểm tra điều ước quốc tế trước, rồi mới đối chiếu Bộ luật Dân sự và luật chuyên ngành trong nước. Nếu điều ước không điều chỉnh vấn đề cụ thể, hoặc không có sự khác biệt, thì không đặt Điều 665 lên trước một cách máy móc.

Những hiểu nhầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là coi mọi điều ước quốc tế đều tự động thay thế toàn bộ pháp luật Việt Nam. Điều 665 không nói như vậy; nó chỉ ưu tiên điều ước trong phạm vi điều ước có quy định về vấn đề cần giải quyết hoặc có quy định khác với luật trong nước.

Nhầm lẫn khác là đồng nhất điều ước quốc tế với mọi nguồn luật nước ngoài. Điều 665 chỉ áp dụng đối với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, không phải bất kỳ văn bản pháp lý nào của quốc gia khác.

Lưu ý thực tiễn

Khi xử lý vụ việc cụ thể, cần đọc điều ước theo đúng phạm vi điều chỉnh: có điều ước chỉ quy định nguyên tắc chung, có điều ước lại quy định rất cụ thể về thẩm quyền, luật áp dụng hoặc quyền, nghĩa vụ của các bên. Nếu không xác định chính xác phạm vi này, rất dễ áp dụng sai nguồn luật ngay từ bước đầu.

Trong trường hợp có sự khác nhau giữa điều ước và luật trong nước, cơ quan áp dụng pháp luật phải ưu tiên điều ước, nhưng vẫn cần kiểm tra các giới hạn nội tại của chính điều ước và phạm vi mà Việt Nam đã chấp nhận khi gia nhập. Đây là bước quan trọng để tránh suy diễn quá rộng vai trò của Điều 665.