Điều 664 Bộ luật dân sự 2015: Xác định pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài
Bình luận Điều 664 BLDS 2015 về xác định pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài.
Điều 664. Xác định pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài
1. Pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài được xác định theo điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên hoặc luật Việt Nam.
2. Trường hợp điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên hoặc luật Việt Nam có quy định các bên có quyền lựa chọn thì pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài được xác định theo lựa chọn của các bên.
3. Trường hợp không xác định được pháp luật áp dụng theo quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này thì pháp luật áp dụng là pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài đó.
Ý nghĩa của Điều 664
Điều 664 không trực tiếp giải quyết quyền và nghĩa vụ của các bên, mà xác định hệ thống pháp luật nào sẽ được dùng để giải quyết quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Đây là kỹ thuật lập pháp đặc trưng của tư pháp quốc tế: trước hết chọn luật áp dụng, sau đó mới dùng luật đó để xử lý nội dung tranh chấp. Cách thiết kế này bảo đảm tính dự đoán được, đồng thời hạn chế áp dụng tùy tiện pháp luật Việt Nam hoặc pháp luật nước ngoài.
Thứ tự áp dụng cần nắm
Điều luật đặt ra một trật tự rõ ràng. Ưu tiên đầu tiên là điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc luật Việt Nam. Nếu văn bản có quy định cho phép các bên lựa chọn, thì sự lựa chọn của các bên được tôn trọng trong phạm vi luật cho phép. Chỉ khi không xác định được theo hai căn cứ này, mới chuyển sang pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với quan hệ đó.
Điều kiện để “kích hoạt” cơ chế lựa chọn luật
Cơ chế tại khoản 2 chỉ phát sinh khi chính điều ước quốc tế hoặc luật Việt Nam trao quyền lựa chọn cho các bên. Vì vậy, không phải mọi quan hệ có yếu tố nước ngoài đều được tự do chọn luật. Nếu văn bản áp dụng không cho phép lựa chọn, các bên không thể dùng thỏa thuận để thay đổi trật tự luật áp dụng do pháp luật quy định.
Điểm dễ nhầm trong thực tiễn
Nhầm lẫn phổ biến là coi Điều 664 như cho phép “muốn chọn luật nào cũng được”. Thực tế, quyền lựa chọn chỉ tồn tại khi có căn cứ pháp lý cho phép và vẫn phải nằm trong giới hạn của điều ước quốc tế hoặc luật Việt Nam. Một nhầm lẫn khác là đồng nhất “pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất” với pháp luật mà một bên thuận tiện nhất; trên thực tế, đây là tiêu chí pháp lý khách quan, phải dựa vào quan hệ thực tế chứ không dựa vào ý chí đơn phương.
Lưu ý khi áp dụng
Khi xử lý một vụ việc cụ thể, cần đi theo đúng trình tự: xác định có yếu tố nước ngoài theo Điều 663 Bộ luật Dân sự 2015, kiểm tra điều ước quốc tế liên quan, đối chiếu luật Việt Nam về quyền lựa chọn, rồi mới xét đến luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất. Nếu có điều ước quốc tế liên quan, phải ưu tiên áp dụng theo nguyên tắc của Luật Điều ước quốc tế và quy định chuyên biệt của điều ước. Đây là điều luật mang tính “cửa ngõ”, nên sai ở bước chọn luật sẽ dẫn đến sai toàn bộ việc giải quyết vụ việc.