Điều 661 Bộ luật dân sự 2015: Hạn chế phân chia di sản
Bình luận Điều 661 BLDS 2015 về hạn chế phân chia di sản, điều kiện áp dụng, thời hạn hoãn chia và lưu ý thực tiễn.
Điều 661. Hạn chế phân chia di sản
Trường hợp theo ý chí của người lập di chúc hoặc theo thỏa thuận của tất cả những người thừa kế, di sản chỉ được phân chia sau một thời hạn nhất định thì chỉ khi đã hết thời hạn đó di sản mới được đem chia.
Trường hợp yêu cầu chia di sản thừa kế mà việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của bên vợ hoặc chồng còn sống và gia đình thì bên còn sống có quyền yêu cầu Tòa án xác định phần di sản mà những người thừa kế được hưởng nhưng chưa cho chia di sản trong một thời hạn nhất định. Thời hạn này không quá 03 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn 03 năm mà bên còn sống chứng minh được việc chia di sản vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của gia đình họ thì có quyền yêu cầu Tòa án gia hạn một lần nhưng không quá 03 năm.
Ý nghĩa của quy định
Điều 661 đặt ra một cơ chế cân bằng giữa quyền thừa kế và nhu cầu ổn định tài sản, đời sống gia đình sau khi mở thừa kế. Nhà làm luật không tuyệt đối hóa việc chia ngay di sản, mà cho phép tạm hoãn khi có căn cứ chính đáng, đặc biệt để tôn trọng ý chí của người lập di chúc và bảo vệ người vợ hoặc chồng còn sống. Cách thiết kế này cho thấy trọng tâm của điều luật là ổn định thực tế, tránh việc chia tài sản dẫn đến xáo trộn đời sống hoặc làm mất đi mục đích mà người chết đã định đoạt.
Các trường hợp được áp dụng
Việc hạn chế phân chia di sản chỉ phát sinh khi có một trong hai căn cứ rõ ràng: ý chí của người lập di chúc hoặc thỏa thuận của tất cả những người thừa kế. Ngoài ra, khi việc chia di sản làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của vợ hoặc chồng còn sống và gia đình, người còn sống có quyền yêu cầu Tòa án xác định phần di sản nhưng tạm thời chưa cho chia. Đây là điều kiện áp dụng mang tính chặt chẽ, không phải mọi tranh chấp thừa kế đều có thể viện dẫn để trì hoãn chia di sản.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Nếu di chúc đã ấn định thời điểm chia thì di sản chỉ được chia sau khi hết thời hạn đó; các đồng thừa kế cũng có thể thống nhất hoãn chia. Trường hợp Tòa án can thiệp, thời hạn hoãn chia tối đa là 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế và chỉ được gia hạn một lần, không quá 03 năm nữa nếu vẫn chứng minh được sự ảnh hưởng nghiêm trọng. Như vậy, điều luật không cho phép treo việc chia di sản vô thời hạn, mà chỉ cho phép trì hoãn có kiểm soát và có mốc kết thúc rõ ràng.
Những hiểu nhầm thường gặp
Không ít trường hợp cho rằng cứ có vợ hoặc chồng còn sống thì mặc nhiên được chặn việc chia di sản; cách hiểu này không đúng. Điều 661 chỉ cho phép Tòa án hạn chế chia khi đã có yêu cầu chia di sản và có căn cứ chứng minh việc chia sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của gia đình. Cũng cần phân biệt giữa hạn chế phân chia di sản và tước quyền thừa kế: điều luật này chỉ trì hoãn thời điểm chia, không làm mất phần quyền của người thừa kế.
Lưu ý thực tiễn
Khi áp dụng Điều 661, trọng tâm không nằm ở việc “có khó khăn tài chính” nói chung, mà ở mức độ ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và chứng cứ chứng minh yếu tố này. Trong thực tiễn, Tòa án thường phải cân nhắc tình trạng chỗ ở, nguồn sống, người phụ thuộc và khả năng bảo đảm sinh hoạt tối thiểu của gia đình còn sống. Vì vậy, nếu yêu cầu hoãn chia di sản, cần chuẩn bị hồ sơ chứng minh đầy đủ; nếu không, quyền yêu cầu chia di sản của các đồng thừa kế vẫn được thực hiện theo nguyên tắc chung.