Điều 654 Bộ luật dân sự 2015: Quan hệ thừa kế giữa con riêng và bố dượng, mẹ kế

Ý nghĩa của quy định

Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015 phản ánh nguyên tắc bảo vệ quan hệ gia đình được hình thành trên thực tế, không chỉ trên nền tảng huyết thống. Nhà làm luật thừa nhận rằng khi đã phát sinh quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng như cha con, mẹ con thì quyền thừa kế phải được đặt tương ứng với sự gắn bó và nghĩa vụ thực tế giữa các bên.

Vì vậy, điều luật này không tạo ra một quyền thừa kế “đương nhiên” cho con riêng đối với bố dượng, mẹ kế. Đây là cơ chế mở rộng quyền thừa kế có điều kiện, nhằm tránh bỏ sót những quan hệ gia đình thực chất nhưng không phải quan hệ huyết thống.

Điều kiện để áp dụng

Điểm mấu chốt khi áp dụng Điều 654 là phải có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con. Đây là dấu hiệu pháp lý quyết định, không phải chỉ là việc cùng sinh sống trong một gia đình hay có quan hệ hôn nhân giữa cha mẹ và người còn lại.

Khi tranh chấp phát sinh, bên yêu cầu hưởng thừa kế cần chứng minh bằng các tình tiết thực tế như việc chăm sóc lâu dài, nuôi dưỡng, cấp dưỡng, sinh hoạt chung và sự gắn bó ổn định như quan hệ cha mẹ - con. Nếu không chứng minh được yếu tố này, việc yêu cầu chia di sản theo Điều 654 sẽ không có cơ sở.

Phạm vi quyền thừa kế

Khi điều kiện được đáp ứng, con riêng và bố dượng, mẹ kế được thừa kế di sản của nhau như những chủ thể có quan hệ thừa kế hợp pháp. Ngoài ra, Điều 654 còn dẫn chiếu sang Điều 652 và Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015, nên trong những trường hợp phù hợp, còn có thể phát sinh quyền thừa kế thế vị và các quyền liên quan đến quan hệ giữa con nuôi với cha mẹ nuôi, cha mẹ đẻ.

Cần lưu ý rằng điều luật này không thay thế toàn bộ các quy định về hàng thừa kế theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, mà chỉ tạo ra một căn cứ đặc thù để xác định người thừa kế khi có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng thực tế. Do đó, việc áp dụng phải đặt trong tổng thể các quy định của chế định thừa kế.

Những hiểu sai thường gặp

Hiểu lầm phổ biến là cứ là con riêng thì mặc nhiên được hưởng thừa kế của bố dượng, mẹ kế. Thực tế, pháp luật không công nhận quyền này nếu giữa các bên không có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng như cha con, mẹ con.

Ngược lại, cũng không nên cho rằng chỉ khi có quan hệ huyết thống mới được thừa kế. Điều 654 cho thấy pháp luật thừa nhận giá trị pháp lý của quan hệ gia đình thực tế, miễn là chứng minh được điều kiện áp dụng theo luật.

Lưu ý khi giải quyết tranh chấp

Trong các vụ việc cụ thể, tranh chấp thường nằm ở khâu chứng minh quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng. Vì vậy, tài liệu, lời khai, xác nhận của người thân, giấy tờ thể hiện việc cùng sống chung, cấp dưỡng, chăm sóc hoặc phụ thuộc lẫn nhau có ý nghĩa rất quan trọng.

Việc áp dụng Điều 654 cũng cần phân biệt với trường hợp có di chúc. Nếu người để lại di sản đã định đoạt tài sản bằng di chúc hợp pháp thì quyền thừa kế sẽ được xem xét theo di chúc trước, trừ trường hợp có căn cứ pháp luật để hạn chế hiệu lực của di chúc.