Điều 651 Bộ luật dân sự 2015: Người thừa kế theo pháp luật
Bình luận ngắn gọn về Điều 651 BLDS 2015: hàng thừa kế, nguyên tắc chia đều và lưu ý áp dụng thực tiễn.
Điều 651. Người thừa kế theo pháp luật
1. Những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự sau đây:
a) Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;
b) Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;
c) Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
2. Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
3. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
Ý nghĩa của quy định
Điều 651 là nền tảng để xác định người thừa kế theo pháp luật trong trường hợp di sản không được chia theo di chúc hoặc phải chia phần theo pháp luật. Cách thiết kế theo “hàng thừa kế” phản ánh ưu tiên của pháp luật đối với quan hệ hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng hợp pháp. Quy định này cũng tạo ra một trật tự rõ ràng để tránh tranh chấp về việc ai được hưởng trước, ai được hưởng sau.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Điều luật này không chỉ liệt kê người thừa kế mà còn quy định nguyên tắc loại trừ theo hàng. Chỉ khi không còn ai ở hàng trước vì chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản thì hàng sau mới được xét đến. Vì vậy, khi giải quyết một vụ việc thừa kế, việc đầu tiên là xác định đúng hàng thừa kế đang còn hiệu lực, thay vì chỉ nhìn vào mối quan hệ thân thích đơn thuần.
Khoản 2 của điều luật khẳng định những người cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. Đây là nguyên tắc chia đều, không phân biệt tuổi tác, giới tính, công sức chăm sóc hay hoàn cảnh kinh tế, trừ khi có căn cứ pháp luật khác làm thay đổi cách phân chia. Trên thực tế, đây là điểm thường bị hiểu nhầm nhất vì nhiều người cho rằng con ở gần cha mẹ hơn hoặc người chăm sóc nhiều hơn sẽ tự động được hưởng phần lớn hơn.
Điều kiện để điều luật “kích hoạt”
Điều 651 được áp dụng khi xác định thừa kế theo pháp luật, tức là khi di sản không được toàn bộ hoặc một phần theo cơ chế di chúc. Khi áp dụng, cần kiểm tra đồng thời: người để lại di sản đã chết; có phát sinh di sản; và có hay không căn cứ để xếp người thừa kế vào đúng hàng tương ứng. Nếu người thuộc hàng trước vẫn còn đủ điều kiện hưởng, hàng sau không được nhận di sản ở phần đó.
Những hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là coi tất cả người thân đều đương nhiên được chia di sản. Thực tế, quyền hưởng chỉ phát sinh theo đúng thứ tự hàng thừa kế và còn phụ thuộc vào tư cách pháp lý của từng người, như có bị truất quyền, từ chối nhận di sản hay không. Một nhầm lẫn khác là cho rằng con riêng, cha mẹ nuôi hoặc con nuôi không được hưởng; Điều 651 đã ghi nhận rõ các quan hệ nuôi dưỡng hợp pháp trong hàng thừa kế thứ nhất.
Cũng cần phân biệt giữa xác định người thừa kế và xác định phần di sản được chia. Điều 651 chỉ trả lời “ai được hưởng và theo thứ tự nào”, còn việc di sản cụ thể là bao nhiêu, có phải trừ nghĩa vụ tài sản hay phần tài sản chung của người còn sống hay không phải được xem xét ở các quy định khác. Trong thực tiễn, bỏ qua bước xác định khối di sản thường dẫn đến chia sai phần.
Lưu ý thực tiễn
Khi có nhiều người ở cùng một hàng, cần xác minh đầy đủ tình trạng còn sống, quan hệ pháp lý và việc từ chối hay mất quyền hưởng di sản. Nếu người ở hàng trước đã chết trước thời điểm mở thừa kế, việc chuyển sang hàng sau không diễn ra tự động theo cảm tính mà phải dựa vào đúng căn cứ luật định. Điều 651 vì vậy là điều khoản “xương sống” trong mọi vụ việc chia thừa kế theo pháp luật.