Điều 650 Bộ luật dân sự 2015: Những trường hợp thừa kế theo pháp luật
Bình luận Điều 650 BLDS 2015 về các trường hợp thừa kế theo pháp luật, phạm vi áp dụng và lưu ý thực tiễn.
Điều 650. Những trường hợp thừa kế theo pháp luật
1. Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp sau đây:
a) Không có di chúc;
b) Di chúc không hợp pháp;
c) Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
d) Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
2. Thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với các phần di sản sau đây:
a) Phần di sản không được định đoạt trong di chúc;
b) Phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật;
c) Phần di sản có liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; liên quan đến cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc, nhưng không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
Ý nghĩa của Điều 650
Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 thể hiện nguyên tắc ưu tiên tôn trọng ý chí định đoạt của người để lại di sản, nhưng vẫn bảo đảm có cơ chế pháp lý thay thế khi di chúc không thể áp dụng. Đây là điều luật có tính “kích hoạt”, tức chỉ phát sinh khi xuất hiện một trong các căn cứ mà luật đã liệt kê rõ. Vì vậy, khi giải quyết thừa kế, không được mặc nhiên chia theo pháp luật nếu di chúc vẫn còn hiệu lực đối với toàn bộ hoặc một phần di sản.
Các căn cứ cần kiểm tra trước khi áp dụng
Muốn áp dụng Điều 650, trước hết phải xác định có hay không di chúc hợp pháp và di chúc đó có bao phủ hết di sản hay không. Nếu không có di chúc, di chúc vô hiệu, người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc người được chỉ định không có quyền hưởng hay từ chối nhận di sản, phần tài sản liên quan sẽ được chia theo pháp luật. Cần lưu ý rằng điều luật không chỉ điều chỉnh trường hợp toàn bộ di sản chuyển sang thừa kế theo pháp luật mà còn điều chỉnh cả phần di sản bị “rơi ra ngoài” phạm vi di chúc.
Phạm vi áp dụng thực tế
Điểm quan trọng nhất của khoản 2 là phân biệt giữa toàn bộ di sản và phần di sản. Nếu chỉ một phần di chúc không có hiệu lực, phần còn lại vẫn được thực hiện theo di chúc; chỉ phần liên quan mới chia theo pháp luật. Cách hiểu này giúp tránh sai lầm phổ biến là coi mọi trường hợp di chúc có một phần lỗi đều làm vô hiệu toàn bộ ý chí định đoạt của người lập di chúc.
Lưu ý khi áp dụng
Điều 650 không tự xác định người được hưởng theo pháp luật, mà chỉ xác định khi nào phải chuyển sang cơ chế chia theo pháp luật. Sau khi xác định được phần di sản phải chia theo cơ chế này, cần tiếp tục áp dụng các quy định về hàng thừa kế, thừa kế thế vị và nguyên tắc chia đều giữa những người cùng hàng. Trong thực tiễn tranh chấp, sai sót thường nằm ở chỗ nhầm lẫn giữa điều kiện phát sinh thừa kế theo pháp luật và quy tắc phân chia di sản sau khi đã chuyển sang cơ chế đó.
Hiểu đúng để tránh nhầm lẫn
Không phải mọi trường hợp người thừa kế theo di chúc từ chối nhận di sản đều làm toàn bộ di chúc mất hiệu lực. Cũng không phải di chúc có một điều khoản không hợp lệ thì toàn bộ di chúc mặc nhiên vô hiệu. Bản chất của Điều 650 là cơ chế bảo đảm tính liên tục của việc chuyển dịch di sản: phần nào di chúc không áp dụng được thì pháp luật can thiệp, còn phần nào hợp lệ thì vẫn tôn trọng ý chí của người để lại di sản.