Điều 645 Bộ luật dân sự 2015: Di sản dùng vào việc thờ cúng

Ý nghĩa của quy định

Điều 645 phản ánh sự dung hòa giữa quyền định đoạt tài sản của người để lại di sản và giá trị truyền thống thờ cúng trong đời sống gia đình, dòng họ. Khi người lập di chúc dành một phần di sản cho việc thờ cúng, pháp luật thừa nhận đây là phần tài sản có mục đích riêng, không đi vào cơ chế chia thừa kế thông thường. Quy định này giúp bảo đảm ý chí của người chết được tôn trọng, đồng thời hạn chế tranh chấp về việc sử dụng tài sản thờ cúng sau khi mở thừa kế.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Điều luật chỉ được kích hoạt khi người lập di chúc có chỉ định rõ một phần di sản dùng vào việc thờ cúng. Nếu di chúc không xác định phần tài sản này, không thể tự ý suy diễn rằng có di sản thờ cúng. Phần di sản đó không được chia cho các thừa kế, mà được giao cho người được chỉ định quản lý; nếu không có người được chỉ định thì những người thừa kế cử người quản lý.

Trong thực tiễn, cần phân biệt giữa quyền sở hữu đối với di sản và quyền quản lý phần di sản dùng để thờ cúng. Người quản lý không phải là chủ sở hữu theo nghĩa thông thường, mà chỉ thực hiện việc gìn giữ, sử dụng đúng mục đích thờ cúng theo di chúc hoặc theo thỏa thuận của những người thừa kế. Nếu người được giao quản lý thực hiện sai ý chí của người lập di chúc hoặc trái thỏa thuận chung, những người thừa kế có quyền thay đổi người quản lý.

Giới hạn quan trọng của điều luật

Khoản 2 Điều 645 đặt ra nguyên tắc rất rõ: nghĩa vụ tài sản của người chết được ưu tiên thanh toán trước. Chỉ khi toàn bộ di sản đủ để thanh toán nghĩa vụ tài sản thì mới xem xét dành một phần cho thờ cúng. Đây là điểm dễ bị hiểu sai trong thực tế, vì nhiều người cho rằng tài sản thờ cúng có thể được giữ lại независимо khỏi nghĩa vụ trả nợ; pháp luật không chấp nhận cách hiểu đó.

Do đó, khi giải quyết thừa kế, cần xác định theo trình tự: kiểm tra nghĩa vụ tài sản, xác định khối di sản còn lại, rồi mới xem xét phần được dành cho thờ cúng. Nếu di sản không đủ để thanh toán các khoản nợ và nghĩa vụ khác của người chết, việc tách tài sản cho mục đích thờ cúng sẽ không được đặt ra.

Các hiểu lầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là coi di sản thờ cúng như tài sản “đứng ngoài” mọi quan hệ thừa kế. Thực tế, đây vẫn là một phần di sản, nhưng được pháp luật khoanh vùng để phục vụ mục đích đặc biệt. Nhầm lẫn thứ hai là cho rằng bất kỳ tài sản nào do gia đình đang sử dụng để thờ cúng đều đương nhiên trở thành di sản thờ cúng; trên thực tế, cần có căn cứ từ di chúc và sự xác định rõ phần tài sản được dành riêng.

Trong trường hợp tất cả người thừa kế theo di chúc đều đã chết, phần di sản dùng vào việc thờ cúng không tự động bị chia lại như di sản thông thường. Pháp luật chuyển phần này cho người đang quản lý hợp pháp trong số những người thuộc diện thừa kế theo pháp luật, nhằm duy trì tính ổn định của việc quản lý và sử dụng cho đúng mục đích.

Lưu ý thực tiễn

Khi soạn di chúc, nên chỉ định rõ phần tài sản dành cho thờ cúng, người quản lý, và nếu cần thì cả cách thay thế người quản lý khi người được chỉ định không còn đủ điều kiện. Cách ghi càng cụ thể thì càng giảm tranh chấp sau này. Khi giải quyết tranh chấp, trọng tâm không phải là cảm tính về việc “nên giữ lại để thờ cúng”, mà là kiểm tra đúng các điều kiện pháp lý của Điều 645.