Điều 644 Bộ luật dân sự 2015: Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc
Bình luận Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 về thừa kế bắt buộc, phần 2/3 suất thừa kế và các trường hợp loại trừ.
Điều 644. Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc
1. Những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó:
a) Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;
b) Con thành niên mà không có khả năng lao động.
2. Quy định tại khoản 1 Điều này không áp dụng đối với người từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620 hoặc họ là những người không có quyền hưởng di sản theo quy định tại khoản 1 Điều 621 của Bộ luật này.
Ý nghĩa của quy định
Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 thể hiện nguyên tắc cân bằng giữa quyền tự do lập di chúc và việc bảo vệ những người thân thích có quan hệ phụ thuộc trực tiếp với người chết. Pháp luật không cho phép ý chí đơn phương trong di chúc xóa bỏ hoàn toàn quyền hưởng di sản của một số đối tượng yếu thế hoặc có quan hệ hôn nhân, huyết thống gần gũi.
Đây là cơ chế thừa kế bắt buộc, nhằm bảo đảm mức hưởng tối thiểu cho người được luật ưu tiên bảo vệ. Cách tiếp cận này ngăn ngừa tình trạng người lập di chúc để toàn bộ di sản cho người khác, bỏ lại người đang cần được bảo đảm đời sống hoặc không có khả năng tự lao động.
Điều kiện để áp dụng
Điều luật chỉ kích hoạt khi có di chúc nhưng người lập di chúc không cho hưởng di sản hoặc cho hưởng ít hơn mức luật định. Nhóm được bảo vệ gồm: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động.
Mức được bảo đảm là hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, tức không phải là một phần di sản cố định cho mọi trường hợp, mà phải xác định theo suất thừa kế nếu chia theo pháp luật. Vì vậy, muốn áp dụng đúng, cần xác định đúng hàng thừa kế, số người cùng hàng và giá trị di sản thực tế.
Điểm cần hiểu đúng
Quy định này không làm mất hiệu lực di chúc, mà chỉ hạn chế phần định đoạt của di chúc trong phạm vi bảo vệ bắt buộc. Sau khi bảo đảm đủ phần cho người được luật bảo vệ, phần di sản còn lại vẫn được chia theo nội dung di chúc.
Không phải mọi người thân của người chết đều được hưởng phần bắt buộc. Pháp luật chỉ bảo vệ đúng các chủ thể liệt kê trong điều luật; các con đã thành niên nhưng có khả năng lao động, anh chị em, ông bà hoặc họ hàng khác không đương nhiên thuộc phạm vi này.
Những trường hợp bị loại trừ
Khoản 2 Điều 644 loại trừ hai nhóm: người từ chối nhận di sản theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 và người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là giới hạn quan trọng để tránh lạm dụng quyền hưởng bắt buộc.
Vì vậy, dù thuộc diện được bảo vệ, nếu đã hợp pháp từ chối nhận di sản hoặc rơi vào trường hợp bị tước quyền hưởng di sản, họ cũng không được nhận phần tối thiểu này. Đây là điểm thường bị nhầm với quan niệm “đã là người thừa kế bắt buộc thì luôn luôn được hưởng”.
Lưu ý khi áp dụng thực tiễn
Khi giải quyết tranh chấp, cần tách rõ hai bước: xác định người thuộc diện hưởng bắt buộc, sau đó mới tính suất thừa kế theo pháp luật để ấn định phần 2/3. Nếu không tính đúng suất, kết quả chia thừa kế dễ bị sai ngay từ đầu.
Trong thực tế, vướng mắc thường nằm ở việc xác định “con thành niên không có khả năng lao động” và chứng cứ về tình trạng đó. Ngoài ra, cần phân biệt giữa việc di chúc không cho hưởng, cho hưởng ít hơn mức luật định, và việc người thừa kế thuộc diện loại trừ; mỗi trường hợp dẫn tới hậu quả pháp lý khác nhau.
Hiểu sai thường gặp
Một hiểu sai phổ biến là cho rằng Điều 644 cho phép người thừa kế bắt buộc được hưởng toàn bộ như thừa kế theo pháp luật. Thực tế, họ chỉ được bảo đảm một mức tối thiểu bằng 2/3 suất, không phải toàn bộ suất thừa kế.
Hiểu sai thứ hai là cho rằng cứ có di chúc là người lập di chúc toàn quyền truất quyền mọi người. Điều 644 cho thấy tự do lập di chúc không tuyệt đối, vì pháp luật vẫn đặt ra một “vùng bảo vệ” cho các chủ thể đặc biệt cần được ưu tiên.