Điều 639 Bộ luật dân sự 2015: Di chúc do công chứng viên lập tại chỗ ở

Ý nghĩa của quy định

Điều 639 thể hiện quan điểm lập pháp rất rõ: thủ tục công chứng di chúc phải phục vụ việc bảo đảm ý chí tự nguyện của người lập di chúc, chứ không làm khó cho họ bằng yêu cầu phải đến trụ sở công chứng trong mọi trường hợp. Quy định này đặc biệt hữu ích đối với người già yếu, người bệnh, hoặc người có hoàn cảnh thực tế không thể di chuyển thuận lợi. Vì vậy, “chỗ ở” ở đây được hiểu là địa điểm sinh hoạt thực tế của người lập di chúc tại thời điểm yêu cầu công chứng viên đến lập di chúc.

Điều kiện để áp dụng

Điều luật chỉ được kích hoạt khi có yêu cầu của người lập di chúc; công chứng viên không tự ý đến chỗ ở để lập di chúc nếu không có đề nghị từ người này. Sau khi tiếp nhận yêu cầu, việc lập di chúc tại chỗ ở phải tuân theo đúng trình tự của Điều 636 Bộ luật Dân sự 2015, tức là vẫn phải bảo đảm việc tuyên bố ý chí, ghi chép nội dung, đọc lại, ký hoặc điểm chỉ, và công chứng viên chứng nhận theo đúng thủ tục. Nói cách khác, địa điểm thay đổi nhưng chuẩn mực pháp lý của việc công chứng không thay đổi.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Điều 639 không làm cho di chúc tại nhà trở thành một hình thức đơn giản hơn về pháp lý; ngược lại, nó vẫn phải đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của di chúc công chứng. Người đọc thường nhầm rằng chỉ cần công chứng viên đến nhà là di chúc đương nhiên hợp lệ, trong khi giá trị của di chúc vẫn phụ thuộc vào việc tuân thủ đúng thủ tục và điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung của di chúc theo Bộ luật Dân sự. Do đó, trọng tâm thực tiễn là chuẩn bị đúng hồ sơ, bảo đảm năng lực hành vi dân sự và sự minh mẫn của người lập di chúc tại thời điểm lập.

Những nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất “di chúc tại chỗ ở” với một loại di chúc riêng biệt. Thực chất, đây chỉ là phương thức thực hiện công chứng ngoài trụ sở, còn bản chất pháp lý vẫn là di chúc được lập theo thủ tục công chứng. Một nhầm lẫn khác là cho rằng mọi trường hợp đều có thể yêu cầu công chứng viên đến nhà; trên thực tế, việc công chứng ngoài trụ sở còn phải phù hợp với quy định của pháp luật về công chứng và điều kiện thực tế của tổ chức hành nghề công chứng.

Lưu ý thực tiễn

Khi áp dụng Điều 639, cần tách bạch giữa hình thức lập di chúc và giá trị hợp pháp của di chúc. Việc công chứng tại chỗ ở giúp giảm rủi ro do người lập di chúc không thể đến văn phòng, nhưng không thay thế việc kiểm tra chặt chẽ năng lực lập di chúc, sự tự nguyện và tính chính xác của nội dung. Trong thực tiễn, đây là quy định có giá trị lớn nhất ở nhóm tình huống cần bảo đảm quyền định đoạt tài sản cuối cùng của người lập di chúc trong điều kiện sức khỏe hoặc đi lại hạn chế.