Điều 632 Bộ luật dân sự 2015: Người làm chứng cho việc lập di chúc

Trọng tâm của quy định

Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015 thể hiện cách tiếp cận ưu tiên tính khách quan của việc lập di chúc. Pháp luật không giới hạn quá chặt số lượng hoặc danh tính người làm chứng, nhưng loại trừ triệt để những người có lợi ích trực tiếp hoặc không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi. Mục tiêu là bảo đảm lời chứng chỉ đóng vai trò xác nhận trung thực, không bị chi phối bởi quyền lợi thừa kế hay tranh chấp tài sản.

Ai được và không được làm chứng

Về nguyên tắc, mọi người đều có thể làm chứng cho việc lập di chúc nếu không thuộc nhóm bị cấm. Ba nhóm bị loại trừ gồm: người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật; người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc; và người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Đây là giới hạn mang tính bắt buộc, không phụ thuộc vào ý chí của người lập di chúc.

Điểm cần nắm là khái niệm “người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc” được hiểu theo hướng rộng, bao trùm cả trường hợp người đó không phải là người thừa kế nhưng việc xác nhận di chúc vẫn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi tài sản của họ. Vì vậy, khi chọn người làm chứng, cần ưu tiên người không có liên hệ lợi ích với di chúc để tránh rủi ro tranh chấp về sau.

Điều kiện để áp dụng trên thực tế

Quy định này được kích hoạt khi di chúc cần có người làm chứng theo luật hoặc theo cách thức lập di chúc cụ thể. Khi đó, người làm chứng phải đáp ứng đồng thời điều kiện khách quan và năng lực hành vi theo Điều 632. Nếu chỉ một người làm chứng thuộc diện bị cấm, tính hợp lệ của việc làm chứng có thể bị đặt vấn đề, kéo theo nguy cơ ảnh hưởng đến hiệu lực của di chúc trong vụ việc cụ thể.

Trong thực tế, sai sót thường xảy ra ở chỗ người lập di chúc chọn nhầm người thân có quyền hưởng di sản hoặc người có liên quan đến tài sản được định đoạt. Đây không phải là lỗi hình thức nhỏ, mà là vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của di chúc. Vì vậy, việc kiểm tra tư cách người làm chứng phải làm trước khi hoàn tất văn bản di chúc.

Những hiểu nhầm thường gặp

Hiểu nhầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần người làm chứng “biết sự việc” là đủ. Thực ra, người làm chứng trong trường hợp này phải vừa có khả năng nhận thức đầy đủ, vừa không thuộc các nhóm bị loại trừ theo luật. Một hiểu nhầm khác là cho rằng người thân bất kỳ đều có thể làm chứng nếu không trực tiếp nhận di sản; cách hiểu này là không đúng khi họ vẫn thuộc diện thừa kế theo pháp luật hoặc có quyền lợi tài sản liên quan.

Cũng cần phân biệt giữa người làm chứng với người ghi chép, đánh máy hoặc hỗ trợ kỹ thuật trong quá trình lập di chúc. Người hỗ trợ soạn thảo chưa chắc đã là người làm chứng, và ngược lại, người làm chứng phải thực sự đáp ứng điều kiện pháp luật đặt ra. Đây là điểm thường bị nhầm trong thực tiễn lập di chúc bằng văn bản.

Lưu ý khi áp dụng

Để hạn chế tranh chấp, nên chọn người làm chứng độc lập, không có quyền lợi tài sản gắn với nội dung di chúc và đủ năng lực hành vi dân sự. Khi di chúc lập trong hoàn cảnh có giá trị tài sản lớn hoặc có khả năng phát sinh khiếu kiện, việc lựa chọn người làm chứng càng phải thận trọng. Nếu hồ sơ di chúc có công chứng, chứng thực, tư cách người làm chứng vẫn là vấn đề cần được kiểm tra song song với thủ tục lập di chúc.

Giá trị thực tiễn lớn nhất của Điều 632 là tạo một “bộ lọc” khách quan ngay từ khâu lập di chúc, để ý chí của người để lại di sản được ghi nhận đúng và khó bị công kích về sau.