Điều 63 Bộ luật dân sự 2015: Hậu quả chấm dứt việc giám hộ
Bình luận Điều 63 BLDS 2015 về bàn giao tài sản, quyền và nghĩa vụ khi chấm dứt việc giám hộ.
Điều 63. Hậu quả chấm dứt việc giám hộ
1. Trường hợp người được giám hộ đã có năng lực hành vi dân sự đầy đủ thì trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày chấm dứt việc giám hộ, người giám hộ thanh toán tài sản với người được giám hộ, chuyển giao quyền, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch dân sự vì lợi ích của người được giám hộ cho người được giám hộ.
2. Trường hợp người được giám hộ chết thì trong thời hạn 03 tháng, kể từ ngày chấm dứt việc giám hộ, người giám hộ thanh toán tài sản với người thừa kế hoặc giao tài sản cho người quản lý di sản của người được giám hộ, chuyển giao quyền, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch dân sự vì lợi ích của người được giám hộ cho người thừa kế của người được giám hộ; nếu hết thời hạn đó mà chưa xác định được người thừa kế thì người giám hộ tiếp tục quản lý tài sản của người được giám hộ cho đến khi tài sản được giải quyết theo quy định của pháp luật về thừa kế và thông báo cho Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ.
3. Trường hợp chấm dứt việc giám hộ quy định tại điểm c và điểm d khoản 1 Điều 62 của Bộ luật này thì trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày chấm dứt việc giám hộ, người giám hộ thanh toán tài sản và chuyển giao quyền, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch dân sự vì lợi ích của người được giám hộ cho cha, mẹ của người được giám hộ.
4. Việc thanh toán tài sản và chuyển giao quyền, nghĩa vụ quy định tại Điều này được lập thành văn bản với sự giám sát của người giám sát việc giám hộ.
Ý nghĩa của quy định
Điều 63 được thiết kế để xử lý giai đoạn chuyển tiếp khi việc giám hộ chấm dứt, bảo đảm tài sản và các quyền, nghĩa vụ phát sinh trong thời gian giám hộ được bàn giao minh bạch, đúng nơi nhận. Tư tưởng xuyên suốt của điều luật là không để việc giám hộ kết thúc rồi mới phát sinh tranh chấp về tài sản, công nợ, hoặc trách nhiệm thực hiện giao dịch đã xác lập vì lợi ích của người được giám hộ.
Điều luật cũng cho thấy lập pháp ưu tiên sự ổn định của quan hệ dân sự: khi người được giám hộ đã đủ năng lực hành vi dân sự thì quyền tự quản được trả lại ngay; khi người được giám hộ chết thì tài sản phải chuyển sang cơ chế thừa kế hoặc quản lý di sản; khi giám hộ chấm dứt do cha, mẹ trở lại vị trí đại diện thì việc bàn giao phải quay về đúng chủ thể chăm sóc, quản lý tự nhiên của người được giám hộ.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Điều 63 chỉ phát sinh khi đã có căn cứ chấm dứt việc giám hộ theo Điều 62 Bộ luật Dân sự 2015 hoặc các trường hợp được điều luật này trực tiếp dự liệu. Nói cách khác, đây là quy định về hậu quả pháp lý sau khi chấm dứt giám hộ, không phải căn cứ để chấm dứt giám hộ.
Mỗi tình huống có một chủ thể nhận bàn giao khác nhau: người được giám hộ đã đủ năng lực hành vi dân sự thì nhận trực tiếp; nếu đã chết thì bàn giao cho người thừa kế hoặc người quản lý di sản; nếu chấm dứt giám hộ theo điểm c và điểm d khoản 1 Điều 62 Bộ luật Dân sự 2015 thì bàn giao cho cha, mẹ của người được giám hộ. Đây là điểm thực tiễn rất quan trọng vì giao nhầm người nhận có thể làm phát sinh tranh chấp về trách nhiệm thanh toán và hiệu lực bàn giao.
Thời hạn cũng là yếu tố bắt buộc: 15 ngày trong trường hợp người được giám hộ có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; 03 tháng trong trường hợp người được giám hộ chết. Việc bàn giao không chỉ dừng ở tài sản hữu hình mà còn bao gồm quyền, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch dân sự vì lợi ích của người được giám hộ, như quyền đòi nợ, nghĩa vụ thanh toán, nghĩa vụ thực hiện hợp đồng còn dang dở.
Cấu thành để “kích hoạt” điều luật
Để áp dụng Điều 63, cần xác định rõ ba nhóm yếu tố: có quan hệ giám hộ hợp pháp; có sự kiện làm chấm dứt giám hộ; và có tài sản, quyền, nghĩa vụ cần thanh toán hoặc chuyển giao. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này thì không đặt ra cơ chế bàn giao theo Điều 63.
Việc thanh toán, chuyển giao phải được lập thành văn bản và có sự giám sát của người giám sát việc giám hộ. Đây không phải thủ tục hình thức đơn thuần mà là cơ chế kiểm soát nhằm ghi nhận tình trạng tài sản, hạn chế tranh chấp và bảo vệ người được giám hộ, người thừa kế hoặc người nhận bàn giao.
Những nhầm lẫn thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chấm dứt giám hộ đồng nghĩa với chấm dứt mọi giao dịch đã thực hiện trong thời gian giám hộ. Thực tế, điều luật yêu cầu chuyển giao cả quyền và nghĩa vụ phát sinh từ các giao dịch vì lợi ích của người được giám hộ; các giao dịch hợp pháp vẫn tiếp tục được xử lý theo chủ thể tiếp nhận tương ứng.
Nhầm lẫn thứ hai là chỉ bàn giao tài sản mà bỏ qua nghĩa vụ tài chính hoặc nghĩa vụ hợp đồng. Cách hiểu này không đúng vì Điều 63 dùng đồng thời hai cụm từ thanh toán tài sản và chuyển giao quyền, nghĩa vụ, cho thấy phạm vi bàn giao bao trùm cả quyền tài sản lẫn nghĩa vụ liên quan.
Nhầm lẫn thứ ba là coi thời hạn 15 ngày hoặc 03 tháng chỉ là thời hạn khuyến nghị. Trên thực tiễn, đây là mốc thời gian pháp lý quan trọng để xác định trách nhiệm của người giám hộ trong việc hoàn tất việc bàn giao, đặc biệt khi phát sinh khiếu nại, yêu cầu giải trình hoặc tranh chấp về quản lý tài sản.
Lưu ý thực tiễn
Khi thực hiện bàn giao, cần kiểm kê rõ tài sản, giấy tờ, khoản phải thu, khoản phải trả và tình trạng thực hiện các giao dịch đang tồn tại. Văn bản bàn giao càng chi tiết thì càng giảm rủi ro tranh chấp về sau, nhất là trong trường hợp có nhiều đồng thừa kế hoặc tài sản đang do người giám hộ quản lý thay mặt người được giám hộ.
Trường hợp người được giám hộ chết mà chưa xác định được người thừa kế, người giám hộ không được tự ý chấm dứt quản lý tài sản ngay sau 03 tháng mà phải tiếp tục quản lý cho đến khi tài sản được giải quyết theo pháp luật về thừa kế và đồng thời thông báo cho Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ. Quy định này cho thấy mục tiêu bảo toàn di sản là ưu tiên hàng đầu.