Điều 627 Bộ luật dân sự 2015: Hình thức của di chúc
Bình luận Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015 về hình thức di chúc, nguyên tắc ưu tiên văn bản và điều kiện áp dụng di chúc miệng.
Điều 627. Hình thức của di chúc
Di chúc phải được lập thành văn bản; nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể di chúc miệng.
Trọng tâm của điều luật
Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015 thể hiện quan điểm rất rõ: di chúc bằng văn bản là hình thức chuẩn, còn di chúc miệng chỉ được chấp nhận trong tình huống bất khả kháng về mặt hình thức. Cách thiết kế này nhằm hạn chế tranh chấp về ý chí cuối cùng của người để lại di sản, đồng thời tạo căn cứ kiểm chứng rõ ràng hơn khi mở thừa kế.
Khi áp dụng, điểm cần kiểm tra đầu tiên không phải là nội dung chia tài sản mà là hình thức di chúc. Nếu người lập di chúc vẫn có điều kiện lập bằng văn bản mà lại chỉ nói miệng, thì không thể mặc nhiên coi đó là di chúc hợp lệ theo Điều 627. Nói cách khác, ngoại lệ miệng không thay thế cho sự tiện lợi, mà chỉ dùng khi việc lập văn bản không thực hiện được.
Khi nào điều luật được kích hoạt
Quy định này được kích hoạt khi phát sinh nhu cầu xác định hình thức hợp pháp của di chúc. Với di chúc bằng văn bản, cần tiếp tục đối chiếu các điều kiện cụ thể về chủ thể, cách thể hiện, người làm chứng, công chứng hoặc chứng thực ở các điều luật liên quan của Bộ luật Dân sự 2015. Với di chúc miệng, phải chứng minh được việc không thể lập di chúc bằng văn bản mới chuyển sang cơ chế ngoại lệ.
Vì vậy, Điều 627 không đứng riêng như một quy định hình thức đơn lẻ, mà là “cửa vào” để xác định phương thức lập di chúc nào được pháp luật thừa nhận. Đây là căn cứ đầu tiên, trước cả việc xem xét nội dung phân chia tài sản có hợp pháp hay không.
Hiểu đúng để tránh nhầm lẫn
Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng di chúc miệng có giá trị ngang với di chúc văn bản trong mọi trường hợp. Cách hiểu này không đúng, vì pháp luật chỉ chấp nhận di chúc miệng khi không thể lập được bằng văn bản. Một nhầm lẫn khác là coi mọi lời nói cuối cùng của người để lại tài sản là di chúc, trong khi thực tế còn phải đáp ứng điều kiện về hoàn cảnh lập và thủ tục pháp lý tương ứng.
Trong thực tiễn tranh chấp, Điều 627 thường được dùng để bác bỏ các “di nguyện” không đáp ứng đúng hình thức luật định. Do đó, khi tư vấn hoặc xét tính hợp lệ của di chúc, cần ưu tiên kiểm tra điều kiện hình thức trước, rồi mới đến nội dung, năng lực hành vi và các yêu cầu khác.
Lưu ý thực tiễn
Di chúc bằng văn bản là lựa chọn an toàn nhất vì giảm rủi ro bị tranh chấp về chứng cứ và ý chí. Di chúc miệng chỉ nên được xem là giải pháp tình thế, không phải phương án thay thế thông thường. Trong mọi trường hợp, người áp dụng cần đọc Điều 627 cùng các quy định tiếp theo của Bộ luật Dân sự 2015 để đánh giá đầy đủ hiệu lực của di chúc.