Điều 625 Bộ luật dân sự 2015: Người lập di chúc

Trọng tâm của Điều 625

Điều 625 thể hiện nguyên tắc tôn trọng quyền tự định đoạt tài sản của cá nhân sau khi chết, nhưng quyền này chỉ được công nhận khi chủ thể lập di chúc đáp ứng đúng điều kiện luật định. Với người thành niên, điều kiện then chốt không chỉ là đủ tuổi mà còn phải có năng lực hành vi dân sự phù hợp và trạng thái minh mẫn, sáng suốt khi lập di chúc. Đây là điểm thường bị nhầm lẫn: không phải cứ là người đã thành niên thì mọi di chúc đều mặc nhiên hợp lệ.

Với người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi, pháp luật cho phép lập di chúc nhưng đặt thêm cơ chế kiểm soát bằng sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ. Cơ chế này nhằm bảo vệ ý chí của người chưa thành niên, đồng thời hạn chế rủi ro bị lợi dụng hoặc định đoạt tài sản khi nhận thức chưa thật sự đầy đủ. Sự đồng ý ở đây là điều kiện về chủ thể, không phải quyền quyết định thay nội dung di chúc.

Điều kiện để áp dụng

Để Điều 625 được áp dụng, cần xác định đồng thời ba nhóm yếu tố: độ tuổi của người lập di chúc, năng lực nhận thức và sự tự nguyện trong việc lập di chúc. Đối với người thành niên, khoản 1 Điều 625 dẫn chiếu điểm a khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, tức di chúc chỉ hợp pháp khi người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Vì vậy, khi tranh chấp phát sinh, trọng tâm chứng minh thường nằm ở trạng thái tinh thần và tính tự nguyện tại thời điểm lập di chúc.

Đối với người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi, điều kiện bắt buộc là phải có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ về việc lập di chúc. Nếu thiếu sự đồng ý này, chủ thể không đủ điều kiện để lập di chúc hợp pháp, dù di chúc có thể được viết đầy đủ về mặt hình thức. Đây là điều kiện mang tính tiên quyết, cần được xem xét trước khi đi vào nội dung chia tài sản.

Lưu ý khi áp dụng thực tế

Một sai lầm phổ biến là đồng nhất điều kiện của người lập di chúc với hiệu lực cuối cùng của di chúc. Thực tế, Điều 625 chỉ trả lời câu hỏi ai được quyền lập di chúc, còn việc di chúc có hợp pháp hay không còn phải đối chiếu thêm các điều kiện tại Điều 630 và các quy định liên quan. Vì vậy, một di chúc đúng ý chí nhưng do người không đủ điều kiện lập ra vẫn có thể bị vô hiệu.

Một nhầm lẫn khác là cho rằng cha, mẹ hoặc người giám hộ có quyền quyết định nội dung di chúc của người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi. Pháp luật chỉ yêu cầu sự đồng ý về việc lập di chúc, không trao quyền can thiệp vào việc ai được hưởng, hưởng bao nhiêu hay phân chia tài sản thế nào. Đây là giới hạn quan trọng để bảo đảm quyền định đoạt tài sản vẫn thuộc về người lập di chúc.

Điểm cần nhớ khi kiểm tra hồ sơ di chúc

• Xác định đúng độ tuổi và năng lực của người lập di chúc tại thời điểm lập di chúc.
• Kiểm tra tình trạng minh mẫn, tự nguyện, không bị tác động trái ý chí.
• Nếu người lập di chúc từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi, phải có sự đồng ý hợp lệ của cha, mẹ hoặc người giám hộ.
• Không nhầm điều kiện của người lập di chúc với các yêu cầu về hình thức di chúc.