Điều 618 Bộ luật dân sự 2015: Quyền của người quản lý di sản
Bình luận ngắn gọn Điều 618 BLDS 2015 về quyền người quản lý di sản, thù lao, chi phí bảo quản và quyền tiếp tục sử dụng di sản.
Điều 618. Quyền của người quản lý di sản
1. Người quản lý di sản quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 616 của Bộ luật này có quyền sau đây:
a) Đại diện cho những người thừa kế trong quan hệ với người thứ ba liên quan đến di sản thừa kế;
b) Được hưởng thù lao theo thỏa thuận với những người thừa kế;
c) Được thanh toán chi phí bảo quản di sản.
2. Người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản quy định tại khoản 2 Điều 616 của Bộ luật này có quyền sau đây:
a) Được tiếp tục sử dụng di sản theo thỏa thuận trong hợp đồng với người để lại di sản hoặc được sự đồng ý của những người thừa kế;
b) Được hưởng thù lao theo thỏa thuận với những người thừa kế;
c) Được thanh toán chi phí bảo quản di sản.
3. Trường hợp không đạt được thỏa thuận với những người thừa kế về mức thù lao thì người quản lý di sản được hưởng một khoản thù lao hợp lý.
Trọng tâm của quy định
Điều 618 không chỉ trao quyền cho người quản lý di sản, mà còn xác lập ranh giới quyền đó theo từng nhóm chủ thể. Với người quản lý theo khoản 1 và khoản 3 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015, quyền quan trọng nhất là đại diện cho những người thừa kế trong quan hệ với người thứ ba liên quan đến di sản. Với người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản theo khoản 2 Điều 616, quyền tiếp tục sử dụng di sản chỉ được ghi nhận khi có căn cứ từ hợp đồng với người để lại di sản hoặc được những người thừa kế đồng ý.
Nhà làm luật lựa chọn cách thiết kế này để bảo vệ giá trị của di sản trong giai đoạn chưa phân chia, đồng thời tránh tình trạng tài sản bị bỏ ngỏ hoặc bị chiếm hữu không rõ căn cứ. Quyền của người quản lý di sản vì vậy mang tính phụ trợ cho việc bảo toàn di sản, chứ không phải quyền sở hữu hay quyền định đoạt. Đây là điểm cần nắm khi áp dụng vào tranh chấp thừa kế: có quyền quản lý không đồng nghĩa với có quyền bán, tặng cho hoặc tự ý xử lý tài sản.
Điều kiện để áp dụng
Muốn áp dụng Điều 618, trước hết phải xác định đúng chủ thể là người quản lý di sản theo Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu không rơi vào các trường hợp luật định, người đang giữ tài sản không mặc nhiên có các quyền nêu tại Điều 618. Ngoài ra, các quyền về thù lao và tiếp tục sử dụng di sản đều gắn với yếu tố thỏa thuận hoặc sự đồng ý của những người thừa kế, nên trong thực tế cần kiểm tra rõ căn cứ phát sinh quyền.
Riêng khoản 3 đặt ra cơ chế dự phòng khi các bên không thống nhất được mức thù lao. Khi đó, người quản lý không bị tước quyền hưởng công sức, mà được nhận một khoản thù lao hợp lý. Cách quy định này cho thấy quan điểm cân bằng lợi ích: vừa khuyến khích việc bảo quản di sản, vừa tránh việc lạm dụng vị trí quản lý để yêu cầu thù lao không tương xứng.
Dễ nhầm lẫn trong thực tế
Một nhầm lẫn phổ biến là xem người quản lý di sản như người có toàn quyền đối với tài sản thừa kế. Thực chất, quyền của họ chỉ là quyền quản lý, đại diện và nhận các khoản bù đắp hợp lý; còn quyền sở hữu vẫn thuộc khối di sản và cuối cùng thuộc về những người thừa kế theo quy định của pháp luật. Một nhầm lẫn khác là cho rằng mọi chi phí phát sinh đều đương nhiên được thanh toán; trên thực tế, chỉ các chi phí bảo quản di sản hợp lý mới là căn cứ để yêu cầu hoàn trả.
Khi giải quyết tranh chấp, cần tách bạch giữa thù lao quản lý và chi phí bảo quản. Thù lao là khoản trả công cho công sức quản lý, còn chi phí bảo quản là khoản chi cần thiết để giữ gìn di sản. Việc gộp hai khoản này hoặc coi chúng là quyền đương nhiên trong mọi trường hợp thường dẫn đến áp dụng sai điều luật.
Lưu ý khi áp dụng
Trong quan hệ với bên thứ ba, người quản lý di sản chỉ nên nhân danh những người thừa kế trong phạm vi công việc liên quan trực tiếp đến di sản. Nếu vượt quá phạm vi này, giao dịch có thể phát sinh tranh chấp về thẩm quyền đại diện. Vì vậy, khi có xung đột giữa các đồng thừa kế, nên ưu tiên xác định bằng văn bản về người quản lý, phạm vi quản lý và cách thanh toán chi phí.
Với trường hợp người đang sử dụng di sản trước khi mở thừa kế, việc tiếp tục sử dụng không phải là quyền mặc nhiên kéo dài vô thời hạn. Quyền này chỉ tồn tại khi có căn cứ từ hợp đồng với người chết hoặc được người thừa kế chấp thuận, và vẫn phải tôn trọng lợi ích chung của khối di sản. Đây là điểm then chốt để phân biệt giữa sử dụng hợp pháp có điều kiện và việc chiếm giữ tài sản thừa kế không có căn cứ.