Điều 616 Bộ luật dân sự 2015: Người quản lý di sản
Bình luận ngắn gọn Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015 về xác định người quản lý di sản, thứ tự ưu tiên và lưu ý áp dụng.
Điều 616. Người quản lý di sản
1. Người quản lý di sản là người được chỉ định trong di chúc hoặc do những người thừa kế thỏa thuận cử ra.
2. Trường hợp di chúc không chỉ định người quản lý di sản và những người thừa kế chưa cử được người quản lý di sản thì người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản tiếp tục quản lý di sản đó cho đến khi những người thừa kế cử được người quản lý di sản.
3. Trường hợp chưa xác định được người thừa kế và di sản chưa có người quản lý theo quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này thì di sản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý.
Trọng tâm của quy định
Điều luật này không nhằm phân chia quyền sở hữu di sản, mà nhằm xác định người có trách nhiệm quản lý tạm thời trước khi di sản được chia. Nhà làm luật ưu tiên ba lớp chủ thể theo thứ tự rõ ràng: người được chỉ định trong di chúc, người do các thừa kế thỏa thuận cử ra, và cuối cùng là cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi chưa xác định được người thừa kế hoặc di sản chưa có người quản lý.
Ý nghĩa thực tiễn của quy định là bảo đảm di sản luôn có người đứng ra bảo quản, thu hồi, gìn giữ và phối hợp xử lý các giao dịch liên quan. Đây là cơ chế phòng ngừa rủi ro thất thoát tài sản, đồng thời giảm xung đột giữa những người có quyền thừa kế.
Khi nào điều luật được áp dụng
Điều 616 được “kích hoạt” khi người để lại di sản đã chết và di sản cần có người quản lý trong thời gian chờ xác lập, xác minh hoặc phân chia thừa kế. Nếu di chúc đã chỉ định rõ người quản lý thì áp dụng ngay theo di chúc; nếu không có chỉ định thì thỏa thuận của những người thừa kế là căn cứ tiếp theo.
Trường hợp chưa cử được người quản lý, người đang chiếm hữu, sử dụng hoặc quản lý di sản tiếp tục quản lý cho đến khi có người được cử. Chỉ khi chưa xác định được người thừa kế và di sản chưa có người quản lý theo hai tầng trước đó, cơ quan nhà nước có thẩm quyền mới quản lý di sản.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Điều luật này đặt nặng tính liên tục của việc quản lý, không để di sản rơi vào trạng thái vô chủ trên thực tế. Vì vậy, người đang quản lý hợp pháp không tự động mất vai trò ngay khi phát sinh thừa kế, mà tiếp tục quản lý cho đến khi có quyết định hoặc thỏa thuận mới.
Người quản lý di sản không đồng nghĩa với người thừa kế, cũng không có toàn quyền định đoạt tài sản. Quyền quản lý ở đây chỉ là quyền gắn với việc bảo quản, duy trì, đại diện và xử lý các công việc cần thiết đối với di sản trong giới hạn pháp luật cho phép.
Những hiểu nhầm thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng ai đang giữ tài sản của người chết thì mặc nhiên trở thành chủ quản lý di sản. Thực tế, việc quản lý phải có căn cứ theo di chúc, theo thỏa thuận của những người thừa kế hoặc theo cơ chế quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Nhầm lẫn khác là coi người quản lý di sản có quyền bán, tặng cho hoặc thế chấp tài sản thừa kế theo ý chí riêng. Trên thực tế, việc định đoạt bị hạn chế rất chặt, phải tuân thủ quy định của pháp luật và ý chí của những người thừa kế trong phạm vi được phép.
Lưu ý thực tiễn
Khi tranh chấp thừa kế phát sinh, cần tách bạch giữa quyền sở hữu di sản và quyền quản lý di sản để tránh áp dụng sai. Nếu có di chúc, cần kiểm tra ngay nội dung chỉ định người quản lý; nếu không có, cần ưu tiên lập thỏa thuận giữa các thừa kế để tránh kéo dài tình trạng quản lý tạm thời.
Trong các vụ việc có tài sản dễ hao mòn, dễ thất tán hoặc có nhiều giao dịch phát sinh, việc xác định đúng người quản lý càng quan trọng vì liên quan trực tiếp đến bảo toàn giá trị di sản và trách nhiệm bồi thường nếu quản lý sai gây thiệt hại.