Điều 609 Bộ luật dân sự 2015: Quyền thừa kế
Bình luận Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015 về quyền thừa kế, quyền lập di chúc và các điểm cần lưu ý khi áp dụng.
Điều 609. Quyền thừa kế
Cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Người thừa kế không là cá nhân có quyền hưởng di sản theo di chúc.
Ý nghĩa của điều luật
Điều 609 là điểm khởi đầu của toàn bộ chế định thừa kế trong Bộ luật Dân sự 2015. Điều luật khẳng định quyền tài sản của cá nhân không chấm dứt hoàn toàn khi chết, mà được chuyển giao theo ý chí của họ hoặc theo cơ chế pháp luật quy định. Cách thiết kế này thể hiện sự kết hợp giữa quyền tự định đoạt của người có tài sản và cơ chế bảo vệ trật tự thừa kế của Nhà nước.
Trọng tâm cần nắm
Điều luật này không tự mình phân chia di sản, mà chỉ xác lập quyền nền tảng để các điều khoản tiếp theo vận hành. Muốn áp dụng đúng, trước hết phải xác định có di chúc hay không, di chúc có hợp pháp hay không, và chủ thể nhận di sản là cá nhân hay tổ chức. Từ đó mới chuyển sang áp dụng các quy định về thừa kế theo di chúc, thừa kế theo pháp luật và hàng thừa kế tương ứng.
Hai quyền cốt lõi
Thứ nhất, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình. Thứ hai, cá nhân có quyền để lại tài sản cho người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chuyển dịch theo cơ chế pháp luật. Đồng thời, người được hưởng di sản có thể là người nhận theo di chúc hoặc theo pháp luật, tùy từng căn cứ phát sinh quyền thừa kế.
Phạm vi chủ thể
Điểm đáng chú ý là Điều 609 nhấn mạnh chủ thể thừa kế theo di chúc không chỉ giới hạn ở cá nhân mà còn có thể là tổ chức. Ngược lại, quyền hưởng di sản theo pháp luật gắn với những người thừa kế là cá nhân theo quy định chuyên biệt của Bộ luật Dân sự. Đây là điểm dễ bị hiểu nhầm nếu chỉ đọc riêng Điều 609 mà không đối chiếu với các điều về người thừa kế và hàng thừa kế.
Lưu ý khi áp dụng
Không nên hiểu Điều 609 như một quy định trực tiếp chia di sản. Điều luật chỉ xác lập quyền thừa kế, còn việc chia cụ thể phải căn cứ vào các điều về hiệu lực di chúc, trường hợp thừa kế theo pháp luật, hàng thừa kế và quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Vì vậy, trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, Điều 609 thường được viện dẫn để xác định nguyên tắc, không phải để chốt kết quả phân chia.
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng cứ có tài sản thì cá nhân mặc nhiên được tự do định đoạt tuyệt đối bằng di chúc. Trên thực tế, quyền này phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật về điều kiện có hiệu lực của di chúc, quyền của người thừa kế theo pháp luật và các giới hạn bảo vệ người thân thích trong những trường hợp nhất định.