Điều 6 Bộ luật dân sự 2015: Áp dụng tương tự pháp luật

Ý nghĩa của Điều 6

Điều 6 thể hiện tư duy bảo đảm không để tranh chấp dân sự rơi vào khoảng trống pháp lý. Khi pháp luật chưa dự liệu hết mọi quan hệ phát sinh trong đời sống, cơ quan giải quyết vẫn phải có căn cứ để xác định quyền, nghĩa vụ của các bên. Cơ chế này giúp duy trì tính liên tục của việc áp dụng pháp luật và hạn chế tình trạng từ chối giải quyết vì thiếu điều luật trực tiếp.

Điều kiện để kích hoạt

Việc áp dụng tương tự pháp luật chỉ đặt ra khi đồng thời thỏa mãn ba dấu hiệu: quan hệ thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự; các bên không có thỏa thuận; và pháp luật cũng như tập quán không có quy định phù hợp để áp dụng trực tiếp. Đây là trình tự mang tính thứ bậc, nên nếu còn thỏa thuận hợp pháp hoặc còn tập quán áp dụng được thì chưa được chuyển sang tương tự pháp luật.

Điểm cần nắm là phải tìm quan hệ dân sự tương tự trong hệ thống pháp luật hiện hành, tức là quy phạm điều chỉnh một quan hệ có bản chất gần giống về đối tượng, mục đích và cơ chế quyền - nghĩa vụ. Không được suy diễn tùy tiện từ một điều luật bất kỳ, cũng không được biến tương tự pháp luật thành việc “tạo ra” quy định mới ngoài giới hạn của hệ thống pháp luật.

Trọng tâm áp dụng

Khoản 1 Điều 6 ưu tiên áp dụng quy định của pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự tương tự. Chỉ khi việc đối chiếu tương tự không thực hiện được thì khoản 2 mới cho phép chuyển sang các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự theo Điều 3 Bộ luật Dân sự 2015, án lệ và lẽ công bằng. Vì vậy, thứ tự áp dụng là một chuỗi bắt buộc, không phải các căn cứ thay thế ngang hàng.

Trong thực tiễn, điều này đặc biệt quan trọng với các quan hệ mới phát sinh từ giao dịch, mô hình tài sản, phương thức kinh doanh hoặc cách thức hợp tác chưa được luật hóa đầy đủ. Cơ quan giải quyết phải xác định rõ bản chất pháp lý của vụ việc, rồi mới so sánh với chế định tương tự để bảo đảm việc áp dụng có căn cứ và nhất quán.

Nhầm lẫn thường gặp

Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng hễ pháp luật chưa có điều khoản trực tiếp thì có thể tự do viện dẫn nguyên tắc chung hoặc lẽ công bằng. Cách hiểu này sai, vì Điều 6 yêu cầu phải ưu tiên tìm quy định tương tự trước, chỉ khi không thể mới đi tiếp xuống tầng căn cứ sau. Một nhầm lẫn khác là đồng nhất “tương tự pháp luật” với “suy đoán theo cảm tính”; trên thực tế, việc áp dụng phải chỉ ra được quan hệ tương tự nào và vì sao tương tự.

Cũng cần phân biệt giữa không có quy định trực tiếp và không thể áp dụng quy định hiện có. Không phải cứ điều luật không nêu đích danh tình huống là được bỏ qua toàn bộ hệ thống pháp luật; ngược lại, phải khai thác tối đa các quy phạm hiện hành trước khi chuyển sang nguyên tắc cơ bản, án lệ và lẽ công bằng.

Lưu ý thực tiễn

Khi viện dẫn Điều 6, nên trình bày rõ ba bước: xác định quan hệ tranh chấp; chứng minh không có quy định trực tiếp hoặc tập quán phù hợp; và chỉ ra quy phạm tương tự được chọn hoặc căn cứ thay thế tiếp theo. Cách lập luận này giúp quyết định có tính thuyết phục và dễ kiểm tra tính hợp pháp.

Trong hồ sơ tranh chấp, việc thiếu phần phân tích “vì sao là quan hệ tương tự” thường làm cho lập luận áp dụng Điều 6 trở nên yếu. Do đó, trọng tâm không nằm ở việc trích dẫn đúng điều luật, mà ở việc chứng minh đúng điều kiện áp dụng và đúng thứ tự lựa chọn căn cứ.