Điều 598 Bộ luật dân sự 2015: Bồi thường thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra

Trọng tâm của Điều 598

Điều 598 không tự thiết kế toàn bộ cơ chế bồi thường, mà đóng vai trò điều luật dẫn chiếu sang Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Ý nghĩa lớn nhất của quy định này là khẳng định thiệt hại do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ không được xử lý như một tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng thông thường giữa các cá nhân. Thay vào đó, nghĩa vụ bồi thường được đặt lên Nhà nước, vì thiệt hại phát sinh trong quá trình thực thi quyền lực công.

Điều kiện để áp dụng

Muốn kích hoạt trách nhiệm bồi thường theo điều luật này, cần xác định đồng thời ba điểm: có người thi hành công vụ, có hành vi trái pháp luật trong khi thi hành công vụ, và có thiệt hại thuộc phạm vi bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Thiếu một trong các yếu tố này thì chưa thể đặt ra trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Ngoài ra, phải chứng minh được mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại thực tế.

Điểm cần hiểu đúng

Điều 598 không đồng nghĩa với việc mọi thiệt hại do cán bộ, công chức gây ra đều được bồi thường. Chỉ những thiệt hại phát sinh từ hành vi trái pháp luật và thuộc phạm vi luật chuyên ngành mới làm phát sinh trách nhiệm của Nhà nước. Cũng không nên nhầm lẫn giữa bồi thường của Nhà nước với trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ; hai cơ chế này khác nhau về chủ thể chịu nghĩa vụ và thời điểm phát sinh.

Lưu ý khi áp dụng thực tiễn

Khi giải quyết vụ việc, cần ưu tiên xác định đúng bản chất pháp lý của hành vi: đó là hành vi công vụ hay hành vi cá nhân ngoài công vụ, và có thuộc trường hợp pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước điều chỉnh hay không. Nếu người bị thiệt hại có lỗi, phần thiệt hại tương ứng có thể bị loại trừ hoặc giảm trừ theo quy định của luật chuyên ngành. Vì vậy, điều cốt lõi không chỉ là có thiệt hại, mà là phải chứng minh được thiệt hại hợp lệ gắn với hành vi công vụ trái pháp luật.

Hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ cần người thi hành công vụ gây thiệt hại thì Nhà nước mặc nhiên phải bồi thường. Thực tế, trách nhiệm chỉ phát sinh khi có đủ căn cứ pháp luật và trình tự yêu cầu theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Một nhầm lẫn khác là coi Điều 598 là căn cứ trực tiếp để tính mức bồi thường; trên thực tế, điều luật này chủ yếu xác lập nguyên tắc chịu trách nhiệm, còn mức, phạm vi và thủ tục bồi thường phải tra cứu ở luật chuyên ngành.

Quan điểm lập pháp

Quy định này thể hiện nguyên tắc quản lý công quyền gắn với trách nhiệm công quyền: khi Nhà nước sử dụng quyền lực công và gây thiệt hại trái pháp luật, Nhà nước phải đứng ra khắc phục hậu quả. Đây là cơ chế bảo vệ người dân trước rủi ro từ hoạt động công vụ, đồng thời tạo nền tảng để Nhà nước thực hiện hoàn trả đối với người thi hành công vụ nếu pháp luật có quy định.