Điều 592 Bộ luật dân sự 2015: Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm
Bình luận Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường thiệt hại do xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín.
Điều 592. Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm
1. Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm bao gồm:
a) Chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại;
b) Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút;
c) Thiệt hại khác do luật quy định.
2. Người chịu trách nhiệm bồi thường trong trường hợp danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác bị xâm phạm phải bồi thường thiệt hại theo quy định tại khoản 1 Điều này và một khoản tiền khác để bù đắp tổn thất về tinh thần mà người đó gánh chịu. Mức bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần do các bên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì mức tối đa cho một người có danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm không quá mười lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định.
Trọng tâm của Điều 592
Điều 592 không nhằm xử phạt hành vi xúc phạm theo nghĩa hình sự hay hành chính, mà thiết lập cơ chế bồi thường dân sự khi danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân bị xâm phạm. Cách tiếp cận của điều luật là bù đắp đầy đủ hậu quả đã xảy ra, gồm phần thiệt hại vật chất thực tế và phần tổn thất tinh thần. Vì vậy, người áp dụng cần nhìn vào hậu quả pháp lý của hành vi xâm phạm, không chỉ dừng ở việc xác định có lời nói, bài đăng hay hành vi làm ảnh hưởng xấu hay không.
Điều kiện để phát sinh trách nhiệm bồi thường
Muốn áp dụng Điều 592, trước hết phải có hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác. Tiếp đó, phải có thiệt hại thực tế thuộc một trong các nhóm được điều luật ghi nhận, đặc biệt là chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại hoặc thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút. Cuối cùng, phải chứng minh được mối liên hệ nhân quả giữa hành vi xâm phạm và thiệt hại phát sinh; không có thiệt hại thực tế thì không tự động phát sinh nghĩa vụ bồi thường theo điều này.
Những khoản được yêu cầu
Khoản 1 Điều 592 cho phép yêu cầu bồi thường các chi phí hợp lý để xử lý hậu quả, như chi phí khắc phục thông tin sai lệch, chi phí ngăn chặn thiệt hại lan rộng hoặc chi phí liên quan trực tiếp khác. Ngoài ra còn có khoản thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút do hậu quả của việc bị xâm phạm. Đây là điểm thường bị hiểu sai: người yêu cầu không thể đòi một khoản bồi thường chung chung nếu không chứng minh được thiệt hại cụ thể và căn cứ tính toán hợp lý.
Bồi thường tinh thần là khoản độc lập
Khoản 2 Điều 592 xác lập một khoản bù đắp tổn thất về tinh thần tách biệt với thiệt hại vật chất. Mức bồi thường trước hết do các bên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định trong giới hạn tối đa không quá mười lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định. Cách quy định này thể hiện ý chí của nhà làm luật: bảo vệ giá trị nhân thân bằng một cơ chế định lượng tương đối, tránh việc yêu cầu bồi thường tinh thần bị đẩy lên quá mức hoặc tùy tiện.
Những hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng cứ bị xúc phạm là đương nhiên được bồi thường một khoản tiền lớn. Thực tế, Điều 592 đòi hỏi phải có căn cứ về thiệt hại và mức độ tổn thất; việc xác định không dựa trên cảm xúc chủ quan mà dựa trên chứng cứ và mức độ ảnh hưởng cụ thể. Một nhầm lẫn khác là coi khoản tiền bù đắp tinh thần là thay thế hoàn toàn cho thiệt hại vật chất, trong khi hai khoản này có tính chất khác nhau và thường được xem xét song song.
Lưu ý khi áp dụng
Trong thực tiễn, người yêu cầu thường cần chuẩn bị chứng cứ về hành vi xâm phạm, tài liệu chứng minh thiệt hại và tài liệu thể hiện mức độ ảnh hưởng đến đời sống, công việc hoặc thu nhập. Khi tranh chấp phát sinh trên mạng xã hội hoặc môi trường truyền thông, trọng tâm không chỉ là nội dung đăng tải mà còn là hậu quả lan truyền và khả năng xác định thiệt hại thực tế. Điều 592 vì vậy là quy định cân bằng giữa quyền tự do bày tỏ và nghĩa vụ tôn trọng nhân thân, nhưng khi đã vượt quá giới hạn, trách nhiệm bồi thường phải được đặt ra nghiêm túc.