Điều 56 Bộ luật dân sự 2015: Nghĩa vụ của người giám hộ đối với người được giám hộ từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi

Trọng tâm của Điều 56

Điều 56 của Bộ luật Dân sự 2015 đặt người giám hộ vào vai trò bảo đảm an toàn pháp lý cho người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi, thay vì thay thế toàn bộ quyền tự quyết của họ. Đây là nhóm chủ thể đã có khả năng nhận thức và tự mình thực hiện một phần giao dịch dân sự theo luật, nên nghĩa vụ của người giám hộ được thiết kế theo hướng hỗ trợ, kiểm soát và bảo vệ.

Điểm cần nắm là: giám hộ không đồng nghĩa với “đại diện mọi lúc, mọi nơi”. Người giám hộ chỉ đại diện trong các giao dịch dân sự mà pháp luật không cho phép người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi tự xác lập, thực hiện; với các giao dịch được pháp luật cho phép tự mình thực hiện, quyền của người giám hộ bị giới hạn tương ứng.

Ý chí lập pháp

Quy định này cho thấy lập pháp lựa chọn cách tiếp cận cân bằng giữa bảo vệ người chưa thành niên và tôn trọng mức độ tự chủ phù hợp với độ tuổi. Người trong độ tuổi này không còn ở trạng thái hoàn toàn phụ thuộc như trẻ nhỏ, nhưng vẫn chưa đủ chín chắn để tự gánh toàn bộ rủi ro pháp lý trong các quan hệ dân sự phức tạp.

Vì vậy, Điều 56 không nhằm tạo ra một cơ chế “xin phép” máy móc cho mọi giao dịch, mà nhằm ngăn ngừa việc người chưa thành niên bị lạm dụng, bị định đoạt tài sản trái lợi ích, hoặc rơi vào các giao dịch vượt quá khả năng nhận thức và kiểm soát của mình.

Các điểm cần áp dụng đúng

Thứ nhất, khi xem xét trách nhiệm của người giám hộ, phải xác định rõ giao dịch cụ thể có thuộc loại người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi được tự mình thực hiện hay không. Nếu pháp luật chuyên ngành hoặc Bộ luật Dân sự cho phép tự xác lập, thực hiện giao dịch, người giám hộ không thể nhân danh nghĩa vụ giám hộ để phủ nhận quyền đó.

Thứ hai, nghĩa vụ quản lý tài sản không đồng nghĩa với quyền tùy ý định đoạt tài sản của người được giám hộ. Việc quản lý phải hướng tới bảo toàn và phục vụ lợi ích của người được giám hộ, đồng thời phải tuân theo các quy định khác của pháp luật nếu có quy định chuyên biệt về tài sản, giao dịch hoặc đại diện.

Thứ ba, nghĩa vụ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp là nghĩa vụ bao trùm, thể hiện trong cả giao dịch dân sự lẫn các tình huống phát sinh tranh chấp, xung đột lợi ích hoặc xâm phạm từ bên thứ ba. Đây là cơ sở để người giám hộ tham gia bảo vệ người được giám hộ bằng các biện pháp pháp lý phù hợp với từng tình huống.

Nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi luôn phải do người giám hộ ký thay. Cách hiểu này không đúng, vì chính Điều 56 đã đặt ra ngoại lệ theo quy định pháp luật đối với những giao dịch mà họ được tự mình xác lập, thực hiện.

Một nhầm lẫn khác là đồng nhất giữa giám hộ và đại diện theo pháp luật trong mọi trường hợp. Trên thực tế, cần kiểm tra căn cứ phát sinh quan hệ giám hộ và phạm vi đại diện cụ thể; không phải mọi người chưa thành niên đều đương nhiên cần người giám hộ cho mọi giao dịch, nhất là khi cha mẹ vẫn đang là người đại diện theo pháp luật trong nhiều trường hợp.

Lưu ý khi xử lý tình huống thực tế

Khi áp dụng Điều 56, điểm mấu chốt là phải đọc điều luật này cùng với các quy định về năng lực hành vi dân sự của người chưa thành niên và các quy định về giao dịch dân sự tương ứng. Chỉ khi xác định đúng loại giao dịch và đúng tư cách pháp lý của chủ thể, mới biết người giám hộ có quyền, có nghĩa vụ và phải can thiệp ở mức nào.

Trong thực tiễn, tiêu chí quan trọng nhất không phải là “có người giám hộ hay không” theo nghĩa hình thức, mà là giao dịch đó có làm phát sinh rủi ro vượt quá khả năng tự bảo vệ của người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi hay không. Điều 56 được thiết kế để xử lý đúng các rủi ro này, không phải để triệt tiêu quyền tự chủ phù hợp lứa tuổi của họ.