Điều 55 Bộ luật dân sự 2015: Nghĩa vụ của người giám hộ đối với người được giám hộ chưa đủ mười lăm tuổi

Ý nghĩa của quy định

Điều 55 thể hiện quan điểm nhất quán của Bộ luật Dân sự 2015: người chưa đủ 15 tuổi chưa đủ khả năng tự bảo vệ đầy đủ trong các quan hệ dân sự nên cần một cơ chế đại diện và chăm sóc đặc biệt. Quy định này không nhằm trao “quyền quản lý” cho người giám hộ theo nghĩa tùy nghi, mà đặt ra nghĩa vụ pháp lý bắt buộc để bảo vệ người được giám hộ. Theo hướng dẫn phổ biến về giám hộ, đây là thiết chế nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong đời sống và giao dịch dân sự.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Trọng tâm của Điều 55 là bốn nhóm nghĩa vụ gắn chặt với nhau: chăm sóc, giáo dục; đại diện trong giao dịch dân sự; quản lý tài sản; và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp. Trong thực tiễn, không nên hiểu đây là bốn nghĩa vụ tách rời hoàn toàn, vì việc đại diện và quản lý tài sản đều phải phục vụ trực tiếp cho lợi ích của người được giám hộ. Tài sản của người được giám hộ không phải tài sản của người giám hộ; người giám hộ chỉ có trách nhiệm quản lý, không được biến tài sản đó thành công cụ phục vụ lợi ích riêng.

Về đại diện trong giao dịch dân sự, Điều 55 cho phép người giám hộ thực hiện thay người chưa đủ 15 tuổi, nhưng có ngoại lệ đối với những giao dịch pháp luật cho phép người chưa đủ 15 tuổi tự mình xác lập, thực hiện. Vì vậy, khi xử lý một tình huống cụ thể phải kiểm tra đồng thời Điều 55 và quy định chuyên biệt của Bộ luật Dân sự hoặc luật khác về năng lực giao dịch của người chưa thành niên.

Điều kiện để áp dụng

Điều luật này được kích hoạt khi quan hệ giám hộ đã được xác lập hợp pháp và người được giám hộ là người chưa đủ 15 tuổi. Nói cách khác, phải có căn cứ pháp lý về tư cách người giám hộ trước, rồi mới đặt ra các nghĩa vụ tại Điều 55. Nếu chưa xác định đúng chủ thể giám hộ, việc áp dụng Điều 55 để buộc trách nhiệm sẽ thiếu nền tảng pháp lý.

Trong thực tiễn, cần đặc biệt chú ý phân biệt giữa người giám hộ và người đại diện theo pháp luật của cha mẹ đối với con chưa thành niên. Không phải mọi trường hợp trẻ dưới 15 tuổi đều cần người giám hộ; nhiều trường hợp cha mẹ vẫn là người đại diện theo pháp luật. Giám hộ chỉ đặt ra khi có căn cứ pháp luật tương ứng và phải tuân theo thứ tự, điều kiện luật định.

Hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng người giám hộ có toàn quyền quyết định mọi vấn đề của người được giám hộ. Thực ra, quyền của người giám hộ luôn bị giới hạn bởi mục đích bảo vệ người được giám hộ, đặc biệt trong các giao dịch tài sản. Mọi hành vi định đoạt, sử dụng tài sản hay quyết định dân sự đều phải hướng tới lợi ích của người được giám hộ, không phải lợi ích của người giám hộ.

Nhầm lẫn khác là đồng nhất nghĩa vụ “chăm sóc, giáo dục” với nghĩa vụ thuần túy đạo đức. Khi đã được đặt trong thiết chế giám hộ, đây là nghĩa vụ pháp lý có thể làm phát sinh trách nhiệm nếu người giám hộ bỏ mặc, lạm dụng hoặc không thực hiện đúng vai trò bảo vệ. Do đó, Điều 55 không chỉ mang tính nguyên tắc mà còn là căn cứ quan trọng để đánh giá trách nhiệm của người giám hộ trong từng vụ việc cụ thể.

Lưu ý thực tiễn

Khi áp dụng Điều 55, trọng tâm không nằm ở việc người giám hộ có “được phép làm gì” mà ở việc người giám hộ phải làm gì để bảo vệ người chưa đủ 15 tuổi. Nếu có xung đột lợi ích giữa người giám hộ và người được giám hộ, cần ưu tiên cơ chế bảo vệ quyền lợi của người được giám hộ, tránh để người giám hộ tự quyết theo lợi ích riêng. Đây là tinh thần xuyên suốt của chế định giám hộ trong Bộ luật Dân sự 2015.

Vì vậy, trong hồ sơ tư vấn hoặc tranh chấp, nên kiểm tra theo trình tự: tư cách người được giám hộ, căn cứ xác lập giám hộ, phạm vi giao dịch được phép, tình trạng tài sản và dấu hiệu xâm phạm quyền lợi. Cách tiếp cận này giúp áp dụng Điều 55 đúng bản chất: một điều khoản bảo vệ, không phải điều khoản trao quyền tuyệt đối.

Ghi chú áp dụng

Khi viện dẫn, có thể dẫn chiếu theo hướng: theo khoản 2 Điều 55 Bộ luật Dân sự 2015 đối với nghĩa vụ đại diện trong giao dịch dân sự; hoặc theo Điều 55 Bộ luật Dân sự 2015 khi nêu chung các nghĩa vụ của người giám hộ.