Điều 52 Bộ luật dân sự 2015: Người giám hộ đương nhiên của người chưa thành niên
Bình luận Điều 52 Bộ luật Dân sự 2015 về thứ tự giám hộ đương nhiên của người chưa thành niên, trọng tâm áp dụng và lưu ý thực tiễn.
Điều 52. Người giám hộ đương nhiên của người chưa thành niên
Người giám hộ đương nhiên của người chưa thành niên quy định tại điểm a và điểm b khoản 1 Điều 47 của Bộ luật này được xác định theo thứ tự sau đây:
1. Anh ruột là anh cả hoặc chị ruột là chị cả là người giám hộ; nếu anh cả hoặc chị cả không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì anh ruột hoặc chị ruột tiếp theo là người giám hộ, trừ trường hợp có thỏa thuận anh ruột hoặc chị ruột khác làm người giám hộ.
2. Trường hợp không có người giám hộ quy định tại khoản 1 Điều này thì ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại là người giám hộ hoặc những người này thỏa thuận cử một hoặc một số người trong số họ làm người giám hộ.
3. Trường hợp không có người giám hộ quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này thì bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột hoặc dì ruột là người giám hộ.
Ý nghĩa của quy định
Điều 52 Bộ luật Dân sự 2015 không chỉ xác định ai là người giám hộ đương nhiên, mà còn thể hiện nguyên tắc ưu tiên người thân thích gần gũi nhất với người chưa thành niên. Cách sắp xếp theo thứ tự anh, chị ruột; ông bà; rồi đến bác, chú, cậu, cô, dì ruột cho thấy nhà làm luật đặt nặng yếu tố huyết thống, sự gắn bó gia đình và khả năng bảo vệ trẻ em trong môi trường quen thuộc. Đây là cơ chế pháp lý để tránh tình trạng khoảng trống chăm sóc, đồng thời hạn chế việc phải chỉ định người ngoài gia đình khi trong họ tộc vẫn còn người đủ điều kiện.
Điều kiện để áp dụng
Quy định này chỉ được kích hoạt đối với người chưa thành niên thuộc trường hợp phải có giám hộ theo điểm a và điểm b khoản 1 Điều 47 Bộ luật Dân sự 2015. Nói cách khác, không phải mọi người chưa thành niên đều đương nhiên có người giám hộ theo Điều 52, mà chỉ khi rơi vào các tình huống pháp luật yêu cầu phải xác lập giám hộ. Khi đó, việc xác định người giám hộ phải đi đúng trình tự ưu tiên và kiểm tra thêm điều kiện làm người giám hộ theo các quy định chung của Bộ luật Dân sự.
Điểm trọng tâm khi áp dụng
Thứ tự ưu tiên là bắt buộc. Không được bỏ qua anh, chị ruột để chọn ông bà hoặc người thân thích khác nếu hàng trước vẫn còn người đủ điều kiện. Trong cùng một hàng, pháp luật cho phép thỏa thuận, đặc biệt ở hàng ông bà nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại; điều này giúp linh hoạt hơn trong việc chọn người trực tiếp chăm sóc trẻ em. Tuy nhiên, thỏa thuận chỉ có giá trị khi những người được ưu tiên đều đáp ứng điều kiện làm giám hộ và việc lựa chọn không trái lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.
Các hiểu nhầm thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng người thân thích nào gần nhất về tình cảm thì tự động làm giám hộ. Thực tế, Điều 52 ưu tiên theo trật tự pháp lý, không theo cảm tính, và người được chọn còn phải đủ điều kiện giám hộ. Một hiểu nhầm khác là coi anh, chị ruột nào cũng có quyền ngang nhau; trên thực tế, luật ưu tiên anh cả hoặc chị cả trước, chỉ chuyển sang người tiếp theo khi người đứng trước không đủ điều kiện, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Cũng cần tránh hiểu rằng nếu có ông bà thì sẽ loại trừ hoàn toàn anh, chị ruột; điều này không đúng vì ông bà chỉ được xem xét khi không có người giám hộ theo khoản 1.
Lưu ý thực tiễn
Khi áp dụng vào vụ việc cụ thể, cần xác minh đầy đủ tình trạng của cha mẹ, người thân thích và khả năng đáp ứng điều kiện giám hộ của từng người trong hàng ưu tiên. Nếu có nhiều người cùng hàng, nên ưu tiên phương án có sự thống nhất và thuận lợi nhất cho việc chăm sóc, giáo dục, quản lý tài sản của người chưa thành niên. Trong trường hợp không xác định được người giám hộ đương nhiên theo Điều 52, phải chuyển sang cơ chế pháp lý khác để tránh để người chưa thành niên rơi vào tình trạng không được bảo vệ đầy đủ.