Điều 48 Bộ luật dân sự 2015: Người giám hộ
Bình luận Điều 48 Bộ luật Dân sự 2015 về người giám hộ, quyền lựa chọn trước và điều kiện công chứng, chứng thực.
Điều 48. Người giám hộ
1. Cá nhân, pháp nhân có đủ điều kiện quy định tại Bộ luật này được làm người giám hộ.
2. Trường hợp người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ lựa chọn người giám hộ cho mình thì khi họ ở tình trạng cần được giám hộ, cá nhân, pháp nhân được lựa chọn là người giám hộ nếu người này đồng ý. Việc lựa chọn người giám hộ phải được lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực.
3. Một cá nhân, pháp nhân có thể giám hộ cho nhiều người.
Ý nghĩa của quy định
Điều 48 không chỉ trả lời câu hỏi ai có thể làm người giám hộ, mà còn thể hiện nguyên tắc tôn trọng sự chủ động của người thành niên trong việc dự liệu trước tình trạng tương lai cần được giám hộ. Nhà làm luật không thiết kế quan hệ giám hộ như một cơ chế áp đặt hoàn toàn từ bên ngoài, mà cho phép cá nhân có năng lực hành vi dân sự đầy đủ tự xác định người mà mình tin cậy để chăm sóc, đại diện và bảo vệ quyền lợi khi cần thiết.
Quy định này cũng mở rộng khả năng làm giám hộ cho cả pháp nhân, qua đó đáp ứng các trường hợp cần có tổ chức chuyên nghiệp, có năng lực và điều kiện thực hiện việc giám hộ. Đồng thời, việc một cá nhân hoặc pháp nhân có thể giám hộ cho nhiều người cho thấy pháp luật không giới hạn quan hệ giám hộ theo mô hình một-đối-một tuyệt đối, mà đặt trọng tâm vào điều kiện thực hiện nghĩa vụ giám hộ.
Điều kiện để áp dụng
Điều 48 chỉ phát sinh giá trị thực tiễn khi chủ thể được xem xét đã đáp ứng các điều kiện luật định để trở thành người giám hộ theo các điều khoản liên quan của Bộ luật Dân sự 2015. Với trường hợp lựa chọn trước, phải đồng thời có đủ ba yếu tố: người lựa chọn có đầy đủ năng lực hành vi dân sự; người được lựa chọn đồng ý; và việc lựa chọn được lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực.
Điểm này rất quan trọng vì văn bản lựa chọn không phải là cam kết mang tính tinh thần, mà là căn cứ pháp lý để cơ quan, tổ chức hoặc người có liên quan xác định người giám hộ khi tình trạng cần giám hộ phát sinh. Nếu thiếu một trong các điều kiện trên, việc chỉ định hoặc công nhận người giám hộ sẽ phải quay về cơ chế pháp luật chung, thay vì mặc nhiên công nhận theo ý chí đã nêu trước đó.
Những điểm cần hiểu đúng
Thứ nhất, không phải ai được lựa chọn cũng đương nhiên trở thành người giám hộ. Sự đồng ý của người được chọn là điều kiện bắt buộc, nhằm bảo đảm giám hộ là nghĩa vụ được chấp nhận chứ không phải sự áp đặt đơn phương.
Thứ hai, công chứng hoặc chứng thực là yêu cầu về hình thức có giá trị chứng minh và kiểm soát tính xác thực. Trong thực tiễn, đây là điểm thường bị bỏ qua khi chỉ ghi nhận bằng giấy viết tay hoặc lời nói, dẫn đến tranh chấp khi cần áp dụng.
Thứ ba, quy định một cá nhân, pháp nhân có thể giám hộ cho nhiều người không làm giảm tiêu chuẩn giám hộ. Khi xem xét một chủ thể có được làm giám hộ hay không, vẫn phải đánh giá khả năng thực tế, điều kiện bảo đảm và sự phù hợp với lợi ích của người được giám hộ.
Lưu ý khi áp dụng
Điều 48 nên được đọc cùng các quy định về điều kiện của người giám hộ, người được giám hộ và việc cử, chỉ định, thay đổi người giám hộ trong Bộ luật Dân sự 2015. Nếu chỉ nhìn riêng Điều 48, rất dễ nhầm rằng chỉ cần được chọn là đủ, trong khi thực tế còn phải kiểm tra đầy đủ điều kiện chủ thể và trình tự pháp lý tương ứng.
Trong tranh chấp, văn bản lựa chọn người giám hộ là chứng cứ quan trọng nhưng không thay thế hoàn toàn việc đánh giá tính hợp pháp của người được chọn. Vì vậy, giá trị của Điều 48 nằm ở chỗ xác lập ý chí dự liệu trước của người có năng lực đầy đủ, đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để chuyển sang quan hệ giám hộ khi điều kiện phát sinh.