Điều 433 Bộ luật dân sự 2015: Giá và phương thức thanh toán

Trọng tâm của Điều 433

Điều 433 thể hiện rõ ưu tiên của pháp luật dân sự đối với quyền tự do thỏa thuận của các bên trong hợp đồng. Giá và phương thức thanh toán trước hết do các bên quyết định, hoặc do người thứ ba xác định nếu các bên có yêu cầu. Chỉ khi pháp luật chuyên ngành ấn định mức giá, khung giá hoặc cách thức thanh toán bắt buộc thì thỏa thuận riêng của các bên mới phải nhường chỗ cho quy định đó.

Quy định này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn vì không phải mọi hợp đồng đều được soạn thảo chặt chẽ. Khi hợp đồng thiếu điều khoản giá hoặc ghi không rõ, Điều 433 đóng vai trò là cơ chế “lấp chỗ trống” để giao dịch vẫn có thể được thực hiện, tránh việc hợp đồng bị đình trệ chỉ vì một chi tiết chưa được xác định cụ thể.

Điều kiện để áp dụng

Khoản 2 chỉ được kích hoạt khi không có thỏa thuận hoặc thỏa thuận không rõ ràng về giá, phương thức thanh toán. Đây là điểm cần phân biệt với trường hợp hợp đồng đã có thỏa thuận nhưng một bên cho rằng mức giá “không hợp lý” hoặc “quá thấp/quá cao”; khi đó, Điều 433 không tự động làm phát sinh quyền sửa lại giá đã cam kết.

Khi áp dụng cơ chế mặc định, giá được xác định theo giá thị trường, còn phương thức thanh toán được xác định theo tập quán tại địa điểm và thời điểm giao kết. Vì vậy, người áp dụng phải đặt vào đúng bối cảnh giao dịch cụ thể, thay vì suy diễn theo giá niêm yết chung chung hoặc theo tập quán của một địa phương khác, thời điểm khác.

Điểm cần hiểu đúng

Điều 433 không cho phép tự ý thay đổi hợp đồng đã có thỏa thuận rõ ràng chỉ vì một bên thấy bất lợi sau khi giao kết. Pháp luật bảo vệ sự ổn định của giao dịch; giá đã thỏa thuận hợp pháp thì có giá trị ràng buộc, trừ trường hợp bị vô hiệu hoặc bị điều chỉnh bởi quy định bắt buộc của luật chuyên ngành.

Cũng cần phân biệt giá với phương thức thanh toán. Giá là giá trị phải trả cho tài sản hoặc dịch vụ; phương thức thanh toán là cách thức thực hiện nghĩa vụ trả tiền, như thanh toán một lần, nhiều lần, chuyển khoản, tiền mặt hoặc hình thức khác. Không ít tranh chấp phát sinh vì hợp đồng chỉ ghi giá mà bỏ ngỏ phương thức, hoặc ghi phương thức nhưng không xác định rõ thời điểm, dẫn tới khó khăn khi thực hiện.

Lưu ý khi áp dụng vào thực tế

Nếu giao dịch thuộc lĩnh vực có kiểm soát giá hoặc thanh toán, cần kiểm tra thêm quy định chuyên ngành để tránh thỏa thuận bị vô hiệu từng phần hoặc không thể thực hiện. Trong thực tế, điều này thường gặp ở các giao dịch có liên quan đến tài sản, hàng hóa, dịch vụ thuộc diện quản lý giá của Nhà nước.

Khi soạn hợp đồng, nên ghi rõ ít nhất ba yếu tố: mức giá, cách trả và thời điểm trả. Việc xác định rõ ngay từ đầu không chỉ hạn chế tranh chấp mà còn giúp tránh việc phải viện dẫn đến giá thị trường hoặc tập quán, vốn dễ phát sinh bất đồng chứng cứ.

Nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng cứ không ghi giá thì hợp đồng đương nhiên vô hiệu. Điều 433 cho thấy pháp luật không đi theo hướng đó; thay vào đó, pháp luật ưu tiên cứu vãn giao dịch bằng cơ chế xác định giá và phương thức thanh toán theo tiêu chuẩn khách quan.

Nhầm lẫn khác là đồng nhất “tập quán” với thói quen thương mại của riêng một bên hoặc một nhóm nhỏ chủ thể. Tập quán phải là cách xử sự phổ biến tại địa điểm và thời điểm giao kết, có tính ổn định đủ để làm căn cứ thay thế ý chí chưa được thể hiện rõ trong hợp đồng.

Gợi ý áp dụng

• Khi hợp đồng có điều khoản giá, cần kiểm tra thêm quy định bắt buộc của luật chuyên ngành.
• Khi hợp đồng thiếu hoặc mơ hồ, phải xác định theo giá thị trường và tập quán đúng thời điểm, đúng địa điểm giao kết.
• Khi soạn thảo, nên quy định rõ cả giá, cách thanh toán, thời hạn thanh toán và đồng tiền thanh toán để tránh tranh chấp.