Điều 428 Bộ luật dân sự 2015: Đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng

Trọng tâm của quy định

Điều 428 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép một bên rút khỏi hợp đồng khi bên kia vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ, hoặc khi hợp đồng, pháp luật đã dự liệu sẵn quyền này. Quy định này cân bằng giữa quyền tự vệ của bên bị vi phạm và yêu cầu ổn định, an toàn của quan hệ hợp đồng.

Về bản chất, đây không phải là quyền chấm dứt tùy ý. Muốn áp dụng đúng Điều 428, phải có căn cứ pháp lý rõ ràng và phải tuân thủ nghĩa vụ thông báo ngay cho bên còn lại.

Điều kiện để được đơn phương chấm dứt

Căn cứ kích hoạt điều luật nằm ở ba nhóm: một là bên kia vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ; hai là các bên đã có thỏa thuận; ba là pháp luật có quy định. Nếu không thuộc một trong ba nhóm này thì việc chấm dứt sẽ bị xem là trái pháp luật theo khoản 5 Điều 428 Bộ luật Dân sự 2015.

Trong thực tiễn, yếu tố then chốt thường là xác định thế nào là “vi phạm nghiêm trọng”. Nội dung này không được định nghĩa cứng trong Điều 428, nên cần đối chiếu với hợp đồng, mục đích giao kết và mức độ ảnh hưởng của hành vi vi phạm đối với việc đạt được lợi ích hợp đồng.

Những lưu ý bắt buộc khi áp dụng

Bên đơn phương chấm dứt phải thông báo ngay cho bên kia. Nếu không thông báo mà gây thiệt hại thì ngoài việc chấm dứt, bên đó còn phải bồi thường phần thiệt hại phát sinh do việc không thông báo.

Hợp đồng chấm dứt kể từ thời điểm bên kia nhận được thông báo, không phải từ thời điểm bên đơn phương ra quyết định nội bộ. Sau thời điểm này, các bên không phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, trừ các thỏa thuận còn hiệu lực về phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và giải quyết tranh chấp.

Bên đã thực hiện nghĩa vụ có quyền yêu cầu thanh toán phần nghĩa vụ tương ứng đã thực hiện. Đây là điểm thường bị bỏ sót trong thực tế, nhất là với hợp đồng dịch vụ, mua bán theo giai đoạn hoặc hợp đồng có thanh toán từng phần.

Các hiểu nhầm thường gặp

Nhầm lẫn phổ biến là coi đơn phương chấm dứt như quyền “hủy ngang” hợp đồng theo ý chí riêng. Cách hiểu này không đúng, vì khoản 1 Điều 428 đòi hỏi phải có căn cứ hợp pháp rõ ràng.

Nhầm lẫn thứ hai là cho rằng chấm dứt hợp đồng làm mất hết mọi nghĩa vụ phát sinh trước đó. Thực tế, các điều khoản về xử lý vi phạm, bồi thường và tranh chấp vẫn có thể tiếp tục được áp dụng theo khoản 3 Điều 428 Bộ luật Dân sự 2015.

Nhầm lẫn thứ ba là bỏ qua rủi ro pháp lý khi chấm dứt sai căn cứ. Trường hợp không có căn cứ theo khoản 1 Điều 428, bên đơn phương sẽ bị xác định là bên vi phạm nghĩa vụ và phải chịu trách nhiệm dân sự tương ứng.

Ý nghĩa thực tiễn

Điều 428 là công cụ bảo vệ bên ngay tình khi quan hệ hợp đồng bị phá vỡ do vi phạm từ phía đối tác. Tuy nhiên, điều luật cũng đặt ra kỷ luật pháp lý rất rõ: phải có căn cứ, phải thông báo, và phải chịu trách nhiệm nếu chấm dứt trái luật.

Khi xử lý tranh chấp, trọng tâm không chỉ là việc “có chấm dứt hay không”, mà là có đủ căn cứ, có đúng trình tự thông báo, và hậu quả tài chính được xác định thế nào.