Điều 408 Bộ luật dân sự 2015: Hợp đồng vô hiệu do có đối tượng không thể thực hiện được

Trọng tâm của Điều 408

Điều 408 xử lý trường hợp hợp đồng được xác lập trên một đối tượng vốn đã không thể thực hiện được ngay từ đầu. Đây là cách tiếp cận nhằm loại bỏ những cam kết thiếu nền tảng thực tế, tránh việc hợp đồng được sử dụng để ràng buộc các bên vào một nghĩa vụ bất khả thi. Trong thực tiễn, điều luật này thường được viện dẫn khi đối tượng hợp đồng không tồn tại, không thể xác định, hoặc bản thân việc thực hiện là bất khả thi một cách tuyệt đối.

Điều kiện để áp dụng

Thứ nhất, phải có một hợp đồng đã được giao kết. Thứ hai, đối tượng của hợp đồng phải không thể thực hiện được ngay tại thời điểm giao kết, chứ không phải chỉ phát sinh khó khăn sau đó. Thứ ba, nếu yêu cầu bồi thường theo khoản 2, cần chứng minh một bên biết hoặc phải biết về sự không thể thực hiện nhưng không thông báo cho bên kia, và bên kia đã giao kết hợp đồng vì tin vào đối tượng đó.

Hiểu đúng về “không thể thực hiện được”

Điểm mấu chốt của Điều 408 là tính bất khả thi, không phải mức độ bất lợi hay tốn kém của việc thực hiện. Hợp đồng không bị vô hiệu chỉ vì việc thực hiện trở nên khó khăn, thiệt hại hơn dự kiến, hoặc gặp trở ngại có thể khắc phục. Cũng không nên nhầm giữa “đối tượng không thể thực hiện được” với “một bên không muốn thực hiện” hoặc “không đủ năng lực tổ chức thực hiện”.

Ý nghĩa của khoản 2: trách nhiệm do im lặng

Khoản 2 thể hiện quan điểm của pháp luật về thiện chí và trung thực trong giao kết. Nếu một bên biết rõ đối tượng không thể thực hiện mà vẫn để bên kia ký kết, hành vi im lặng đó có thể phát sinh trách nhiệm bồi thường. Tuy nhiên, trách nhiệm này không đặt ra nếu bên còn lại cũng biết hoặc phải biết về tình trạng bất khả thi của đối tượng.

Phạm vi áp dụng với hợp đồng từng phần

Khoản 3 cho thấy pháp luật không nhất thiết làm vô hiệu toàn bộ hợp đồng khi chỉ một phần đối tượng không thể thực hiện được. Nếu phần còn lại vẫn có hiệu lực và có thể tách bạch, phần vô hiệu chỉ tác động trong phạm vi phần đối tượng bất khả thi. Đây là điểm rất quan trọng khi giải quyết tranh chấp để tránh vô hiệu hóa vượt quá mức cần thiết.

Lưu ý thực tiễn

Người áp dụng điều luật cần phân biệt rõ giữa vô hiệu do đối tượng bất khả thi và chấm dứt hợp đồng do sự kiện xảy ra sau giao kết. Điều 408 chỉ giải quyết tình trạng bất khả thi đã tồn tại từ thời điểm ký kết, còn các sự kiện phát sinh sau đó phải được xem xét theo cơ chế pháp lý khác. Trong tranh chấp, chứng cứ về tình trạng của đối tượng tại thời điểm giao kết là yếu tố quyết định.