Điều 37 Bộ luật dân sự 2015: Chuyển đổi giới tính
Bình luận Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 về chuyển đổi giới tính, điều kiện áp dụng và hệ quả hộ tịch, quyền nhân thân.
Điều 37. Chuyển đổi giới tính
Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan.
Ý nghĩa lập pháp
Điều 37 thể hiện bước chuyển quan trọng từ ghi nhận xã hội sang bảo vệ pháp lý đối với quyền chuyển đổi giới tính. Nhà làm luật không chỉ thừa nhận nhu cầu xác lập giới tính phù hợp của cá nhân, mà còn đặt quyền này trong hệ thống quyền nhân thân được pháp luật dân sự bảo hộ. Tuy nhiên, quy định được thiết kế theo hướng nguyên tắc, nên chưa tự thân tạo ra một quy trình chuyển đổi hoàn chỉnh khi chưa có luật chuyên ngành.
Điểm trọng tâm khi áp dụng
Trọng tâm của Điều 37 nằm ở ba hệ quả pháp lý: được thừa nhận về mặt nguyên tắc, được đăng ký thay đổi hộ tịch sau khi chuyển đổi hợp pháp, và được hưởng các quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã chuyển đổi. Đây không phải là quy định cho phép tự do thay đổi giới tính chỉ bằng ý chí cá nhân trong mọi trường hợp. Việc chuyển đổi chỉ có thể thực hiện khi đáp ứng quy định của luật, tức là phải có cơ sở pháp lý cụ thể về điều kiện, trình tự, hồ sơ và thẩm quyền.
Điều kiện để Điều 37 được kích hoạt
Điều luật này chỉ phát sinh tác dụng đầy đủ khi có căn cứ chuyển đổi giới tính hợp pháp theo luật chuyên ngành và pháp luật hộ tịch. Nói cách khác, có hai tầng điều kiện: thứ nhất là điều kiện để được công nhận việc chuyển đổi; thứ hai là thủ tục đăng ký thay đổi hộ tịch sau khi đã chuyển đổi. Nếu chỉ có nhu cầu cá nhân nhưng thiếu căn cứ pháp lý theo luật thì chưa đủ để yêu cầu cơ quan nhà nước ghi nhận thay đổi.
Những hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là coi Điều 37 như một quy định “tự động cho phép” đổi giới tính. Thực tế, điều này không đúng vì chính câu chữ của điều luật đã khóa việc thực hiện vào quy định của luật. Nhầm lẫn thứ hai là đồng nhất chuyển đổi giới tính với xác định lại giới tính; đây là hai chế định khác nhau, với đối tượng và mục đích pháp lý khác nhau.
Lưu ý thực tiễn
Khi xử lý tình huống cụ thể, cần tách bạch giữa quyền được chuyển đổi và quyền được ghi nhận hộ tịch sau chuyển đổi. Cơ quan, tổ chức và cá nhân không nên suy diễn thêm điều kiện ngoài luật, nhưng cũng không được bỏ qua yêu cầu phải có căn cứ hợp pháp trước khi thay đổi giấy tờ nhân thân. Sau khi được ghi nhận, các quyền nhân thân liên quan phải được bảo đảm thống nhất theo giới tính mới, tránh cách hiểu máy móc hoặc phân biệt đối xử trong giao dịch dân sự và thủ tục hành chính.