Điều 358 Bộ luật dân sự 2015: Trách nhiệm do không thực hiện hoặc không được thực hiện một công việc

Ý nghĩa của Điều luật

Điều 358 của Bộ luật Dân sự 2015 được thiết kế để bảo đảm nghĩa vụ không bị vô hiệu trên thực tế chỉ vì bên có nghĩa vụ chậm trễ hoặc cố tình không tuân thủ. Cách tiếp cận của điều luật là ưu tiên khôi phục đúng trạng thái nghĩa vụ ban đầu, đồng thời trao cho bên có quyền công cụ thay thế để ngăn thiệt hại tiếp tục phát sinh. Đây là cơ chế chế tài mang tính thực tiễn cao, nhất là trong các quan hệ dịch vụ, ủy quyền, thi công, quản lý, bảo trì hoặc các nghĩa vụ phải làm hoặc không được làm một hành vi nhất định.

Điều kiện để áp dụng

Muốn áp dụng Điều 358, trước hết phải có một nghĩa vụ dân sự cụ thể về làm một công việc hoặc không được làm một công việc. Tiếp theo, phải xác định rõ bên có nghĩa vụ đã vi phạm theo đúng bản chất: hoặc không thực hiện công việc phải làm, hoặc thực hiện công việc bị cấm thực hiện. Khi đó, bên có quyền mới được lựa chọn biện pháp phù hợp như yêu cầu tiếp tục thực hiện, tự thực hiện, thuê người khác thực hiện, yêu cầu chấm dứt hành vi, khôi phục tình trạng ban đầu và bồi thường thiệt hại.

Điểm cốt lõi khi áp dụng

Điều luật trao cho bên có quyền quyền lựa chọn biện pháp bảo vệ, chứ không chỉ trông chờ vào sự tự nguyện của bên vi phạm. Với trường hợp không thực hiện công việc, bên có quyền không bắt buộc phải tiếp tục chờ đợi nếu việc chờ đợi không còn ý nghĩa; họ có thể tự làm hoặc giao người khác làm và yêu cầu hoàn trả chi phí hợp lý. Với trường hợp thực hiện công việc bị cấm, yêu cầu chấm dứt và khôi phục tình trạng ban đầu là hướng xử lý trung tâm, vì mục tiêu là ngăn hậu quả lan rộng và đưa quan hệ về đúng trạng thái pháp luật cho phép.

Dễ nhầm lẫn trong thực tế

Điều 358 không phải là quy định chung cho mọi vi phạm hợp đồng, mà chỉ áp dụng khi nghĩa vụ có đối tượng là một công việc phải làm hoặc không được làm. Nhiều trường hợp nhầm lẫn điều này với nghĩa vụ giao tài sản, trả tiền hoặc nghĩa vụ bồi thường thông thường; khi đó phải áp dụng quy định tương ứng, không máy móc dùng Điều 358. Cũng cần phân biệt giữa việc yêu cầu hoàn trả chi phí hợp lý và yêu cầu bồi thường thiệt hại: chi phí hợp lý là khoản đã bỏ ra để thay thế việc thực hiện nghĩa vụ, còn bồi thường thiệt hại là phần tổn thất phát sinh do vi phạm.

Lưu ý khi xử lý tranh chấp

Trong thực tiễn, bên có quyền cần chứng minh được ba điểm: nghĩa vụ tồn tại rõ ràng, hành vi vi phạm đã xảy ra, và chi phí hoặc thiệt hại phát sinh có căn cứ. Nếu tự mình thực hiện hoặc thuê người khác thực hiện, chi phí phải hợp lý và có chứng từ, hợp đồng, biên nhận hoặc tài liệu tương đương để chứng minh. Khi yêu cầu chấm dứt việc thực hiện công việc bị cấm, cần chứng minh hành vi đó thuộc đúng phạm vi bị cấm theo thỏa thuận, theo bản án, quyết định, hoặc theo quy định pháp luật chuyên ngành.