Điều 35 Bộ luật dân sự 2015: Quyền hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác

Ý nghĩa của điều luật

Điều 35 thể hiện quan điểm lập pháp coi việc hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác là một quyền nhân thân gắn với tự do quyết định đối với chính cơ thể mình, nhưng không phải là quyền tuyệt đối. Quyền này được thừa nhận để phục vụ chữa bệnh, thử nghiệm y học, dược học và nghiên cứu khoa học, qua đó đặt lợi ích nhân đạo lên hàng đầu. Đồng thời, điều luật khẳng định hoạt động này phải được kiểm soát chặt chẽ bằng luật chuyên ngành nhằm bảo đảm an toàn, đạo đức và trật tự pháp lý.

Điểm cốt lõi khi áp dụng

Điều luật này không tự mình tạo ra toàn bộ quy trình hiến, nhận hay lấy mô, bộ phận cơ thể người. Khi áp dụng phải đối chiếu đồng thời Bộ luật Dân sự 2015 với Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác cùng các văn bản liên quan. Vì vậy, chỉ khi đáp ứng đúng điều kiện về chủ thể, mục đích, ý chí tự nguyện và trình tự thủ tục thì quyền hiến hoặc quyền nhận mới được thực hiện hợp pháp.

Về bản chất, đây là quy định trao quyền chứ không phải nghĩa vụ. Cá nhân có quyền quyết định hiến mô, bộ phận cơ thể của mình khi còn sống hoặc sau khi chết, nhưng việc thực hiện quyền đó phải phù hợp với điều kiện luật định, không thể suy diễn thành quyền tự do tuyệt đối đối với mọi bộ phận cơ thể trong mọi hoàn cảnh. Tương tự, quyền nhận mô, bộ phận cơ thể cũng chỉ tồn tại trong khuôn khổ điều kiện chữa bệnh và cơ chế chuyên môn do pháp luật chuyên ngành kiểm soát.

Điều kiện để “kích hoạt” áp dụng

Điều 35 chỉ được vận dụng khi có nhu cầu hiến, nhận, lấy mô, bộ phận cơ thể người hoặc hiến, lấy xác phục vụ chữa bệnh, nghiên cứu, thử nghiệm y học, dược học và nghiên cứu khoa học khác. Chủ thể tham gia phải đáp ứng điều kiện do luật chuyên ngành quy định, bao gồm điều kiện về năng lực, sự tự nguyện, sự đồng ý hợp lệ và thủ tục đăng ký hoặc xác nhận theo quy định. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, giao dịch hoặc hành vi hiến, nhận sẽ không được coi là hợp pháp.

Những hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là coi cơ thể người như đối tượng của quyền sở hữu thông thường. Điều 35 không cho phép định đoạt cơ thể theo logic mua bán, chuyển nhượng hay khai thác thương mại; đây là quyền nhân thân được đặt trong giới hạn nhân đạo và pháp luật chuyên ngành. Một hiểu sai khác là cho rằng chỉ cần có nguyện vọng hiến hoặc nhận là đủ, trong khi thực tế phải có đủ điều kiện pháp lý và quy trình y tế, hành chính tương ứng.

Cũng cần phân biệt rõ quyền của cá nhân với quyền của cơ sở khám chữa bệnh và pháp nhân nghiên cứu. Điều luật không trao cho các chủ thể này quyền lấy mô, bộ phận cơ thể hay lấy xác một cách tùy nghi, mà chỉ cho phép trong phạm vi pháp luật chuyên ngành và đúng mục đích chữa bệnh, thử nghiệm, nghiên cứu. Đây là điểm rất quan trọng để tránh lạm dụng danh nghĩa nghiên cứu hoặc điều trị.

Lưu ý thực tiễn

Khi tư vấn hoặc giải quyết tình huống cụ thể, cần kiểm tra ba lớp: ý chí của người hiến, điều kiện pháp lý của chủ thể và thẩm quyền, thủ tục của cơ sở thực hiện. Điều 35 là căn cứ nền tảng về quyền, còn giá trị áp dụng thực tế phụ thuộc vào luật chuyên ngành. Vì vậy, trong tranh chấp hoặc thủ tục liên quan, không nên chỉ viện dẫn Điều 35 mà phải đối chiếu toàn bộ cơ chế pháp luật điều chỉnh hoạt động hiến, nhận và lấy mô, bộ phận cơ thể người.