Điều 335 Bộ luật dân sự 2015: Bảo lãnh

Bản chất của bảo lãnh

Bảo lãnh là một biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, trong đó người thứ ba đứng ra cam kết thực hiện thay nếu bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Cốt lõi của cơ chế này là chuyển rủi ro vi phạm từ bên có quyền sang một chủ thể có khả năng hoặc thiện chí bảo đảm. Vì vậy, bảo lãnh không làm thay đổi nghĩa vụ chính, mà chỉ tạo thêm một nguồn trách nhiệm dự phòng cho bên có quyền.

Về mặt lập pháp, Điều 335 hướng tới việc tăng mức độ an toàn pháp lý cho giao dịch dân sự, đồng thời tạo cơ sở để các bên chủ động phân bổ rủi ro. Quy định này cũng phản ánh nguyên tắc tôn trọng thỏa thuận, vì các bên có thể thiết kế phạm vi kích hoạt trách nhiệm bảo lãnh chặt hơn theo khoản 2. Đây là điểm rất quan trọng khi soạn thảo và kiểm tra hiệu lực cam kết bảo lãnh trong thực tiễn.

Điều kiện để áp dụng

Để phát sinh trách nhiệm bảo lãnh, trước hết phải có cam kết bảo lãnh hợp lệ từ bên bảo lãnh đối với bên nhận bảo lãnh. Tiếp theo, đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ mà bên được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Nếu không có sự vi phạm của nghĩa vụ chính thì chưa đặt ra việc yêu cầu bên bảo lãnh thực hiện thay.

Trường hợp các bên có thỏa thuận theo khoản 2 Điều 335 Bộ luật Dân sự 2015, trách nhiệm của bên bảo lãnh còn phụ thuộc thêm điều kiện bên được bảo lãnh không có khả năng thực hiện nghĩa vụ. Đây là cơ chế siết chặt phạm vi bảo lãnh, làm cho quyền yêu cầu của bên nhận bảo lãnh không còn phát sinh ngay khi nghĩa vụ bị vi phạm, mà phải qua bước xác định năng lực thực hiện của bên được bảo lãnh.

Điểm cần hiểu đúng

Nhiều người nhầm bảo lãnh với việc “đứng tên bảo đảm” mang tính hình thức. Thực chất, bảo lãnh là một cam kết pháp lý có hiệu lực ràng buộc; khi nghĩa vụ chính đến hạn mà bị vi phạm, bên nhận bảo lãnh có quyền yêu cầu bên bảo lãnh thực hiện theo thỏa thuận và theo luật. Vì thế, nội dung cam kết, thời điểm phát sinh nghĩa vụ và phạm vi bảo lãnh phải được xác định rõ.

Cũng cần phân biệt bảo lãnh với biện pháp bảo đảm bằng tài sản. Bảo lãnh là trách nhiệm của một chủ thể thứ ba bằng nghĩa vụ thực hiện thay, còn bảo đảm bằng tài sản là việc dùng tài sản để bảo đảm cho nghĩa vụ. Nếu không phân biệt đúng, dễ soạn thảo sai điều khoản bảo đảm, dẫn đến tranh chấp khi xử lý nghĩa vụ vi phạm.

Lưu ý khi áp dụng thực tế

Khi áp dụng Điều 335, trọng tâm không chỉ là có hay không có “người đứng ra bảo lãnh”, mà là nội dung cam kết có đủ rõ để thực thi hay không. Cần xác định rõ bên bảo lãnh bảo lãnh cho nghĩa vụ nào, thời hạn nào, phạm vi nào và trong trường hợp nào phải thực hiện thay. Nếu hợp đồng mơ hồ, việc yêu cầu thực hiện bảo lãnh sẽ dễ phát sinh tranh chấp.

Trong thực tiễn, điều khoản theo khoản 2 cần đặc biệt thận trọng vì cụm từ “không có khả năng thực hiện nghĩa vụ” phải gắn với tiêu chí chứng minh cụ thể. Nếu không quy định rõ cách xác định tình trạng này, điều khoản có thể làm chậm hoặc hạn chế quyền đòi của bên nhận bảo lãnh. Do đó, khi giao dịch có giá trị lớn, nên kiểm tra đồng thời nghĩa vụ chính, cam kết bảo lãnh và điều kiện kích hoạt trách nhiệm để tránh khoảng trống pháp lý.

Hiểu sai thường gặp

Một hiểu sai phổ biến là cho rằng chỉ cần có người thứ ba đồng ý “hỗ trợ” thì đương nhiên phát sinh bảo lãnh. Thực tế, phải có cam kết bảo lãnh xác định và cam kết đó phải gắn với một nghĩa vụ cụ thể. Cũng không thể suy diễn rằng bên bảo lãnh chỉ bị ràng buộc khi bên được bảo lãnh mất khả năng thanh toán, trừ khi chính các bên đã thỏa thuận như vậy.

Một nhầm lẫn khác là coi bảo lãnh như việc chuyển toàn bộ nghĩa vụ sang người bảo lãnh. Điều luật không làm thay đổi chủ thể của nghĩa vụ gốc; bên được bảo lãnh vẫn là người có nghĩa vụ chính, còn bên bảo lãnh là người có trách nhiệm thay thế khi điều kiện luật định hoặc thỏa thuận được kích hoạt.