Điều 333 Bộ luật dân sự 2015: Quyền và nghĩa vụ của bên mua tài sản
Bình luận Điều 333 BLDS 2015 về quyền sử dụng, hưởng lợi và chịu rủi ro của bên mua trong bảo lưu quyền sở hữu.
Điều 333. Quyền và nghĩa vụ của bên mua tài sản
1. Sử dụng tài sản và hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản trong thời hạn bảo lưu quyền sở hữu có hiệu lực.
2. Chịu rủi ro về tài sản trong thời hạn bảo lưu quyền sở hữu, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Trọng tâm của quy định
Điều 333 đặt ra nguyên tắc: khi quyền sở hữu còn được bảo lưu, bên mua vẫn được chiếm hữu, sử dụng và hưởng lợi từ tài sản, nhưng chưa đương nhiên trở thành chủ sở hữu. Cách thiết kế này bảo đảm cân bằng lợi ích giữa bên bán và bên mua trong giao dịch trả chậm, trả dần: bên mua được khai thác tài sản để tạo ra giá trị, còn bên bán giữ “đòn bẩy” pháp lý cho đến khi nghĩa vụ thanh toán hoàn thành.
Điều luật cũng phân bổ rủi ro tài sản cho bên mua trong thời hạn bảo lưu, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Đây là điểm rất quan trọng trong thực tiễn, vì nhiều tranh chấp phát sinh từ việc nhầm lẫn giữa việc chưa chuyển quyền sở hữu với việc chưa phải chịu rủi ro.
Khi nào điều luật được áp dụng
Quy định này chỉ phát sinh khi giao dịch có thỏa thuận bảo lưu quyền sở hữu và thỏa thuận đó còn hiệu lực. Nói cách khác, phải tồn tại quan hệ mua bán trong đó bên bán đã giao tài sản nhưng giữ lại quyền sở hữu để bảo đảm việc thanh toán. Nếu không có bảo lưu quyền sở hữu, việc xác định quyền và rủi ro sẽ quay về các quy tắc chung của hợp đồng mua bán.
Trong thực tế, điều luật thường được áp dụng với mua bán chậm trả, trả góp hoặc các giao dịch mà bên bán muốn bảo đảm khả năng thu hồi tài sản nếu bên mua vi phạm nghĩa vụ thanh toán. Vì vậy, khi soạn thảo hợp đồng, điều khoản về thời điểm chuyển quyền sở hữu và phân bổ rủi ro phải được thể hiện rõ, tránh suy diễn theo tập quán.
Điểm cần hiểu đúng
Không có nghĩa là bên mua đã là chủ sở hữu. Dù được sử dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức, bên mua vẫn chưa có đầy đủ quyền định đoạt tài sản cho đến khi hoàn tất nghĩa vụ theo thỏa thuận. Do đó, việc bán lại, thế chấp hoặc định đoạt tài sản trong thời gian bảo lưu phải được xem xét rất chặt chẽ theo nội dung hợp đồng và quy định liên quan.
Chịu rủi ro không đồng nghĩa với gánh mọi vi phạm của bên bán. Bên mua chỉ gánh rủi ro về tài sản trong phạm vi mà điều luật và thỏa thuận các bên cho phép; nếu thiệt hại do lỗi của bên bán hoặc do sự kiện pháp lý khác làm thay đổi trách nhiệm, cần áp dụng quy tắc tương ứng, không suy rộng máy móc.
Lưu ý khi áp dụng thực tế
Cần phân biệt rõ giữa rủi ro tài sản và nghĩa vụ thanh toán. Tài sản có thể bị mất mát, hư hỏng, nhưng nghĩa vụ trả tiền của bên mua không tự động chấm dứt chỉ vì tài sản không còn, nếu giao dịch và thỏa thuận không quy định khác. Đây là điểm dễ bị hiểu nhầm nhất trong các tranh chấp mua bán trả góp.
Cũng cần lưu ý rằng điều luật cho phép các bên thỏa thuận khác về rủi ro. Vì vậy, giá trị thực tiễn của điều khoản này rất lớn ở khâu lập hợp đồng: nếu không quy định rõ, tranh chấp sẽ phải giải thích theo bản chất của bảo lưu quyền sở hữu, thường nghiêng về việc bên mua chịu rủi ro trong thời hạn bảo lưu.
Hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng bên mua chưa trả đủ tiền thì mọi thiệt hại liên quan đến tài sản đều do bên bán chịu. Cách hiểu này không đúng với bản chất của bảo lưu quyền sở hữu, vì bên mua đã là người trực tiếp sử dụng, khai thác tài sản nên pháp luật đặt rủi ro tương ứng lên bên mua, trừ thỏa thuận khác.
Nhầm lẫn thứ hai là coi điều 333 chỉ mang tính mô tả quyền sử dụng. Thực tế, đây là quy định phân định rất rõ quyền khai thác và gánh chịu rủi ro, từ đó làm căn cứ xử lý hậu quả pháp lý khi phát sinh mất mát, hư hỏng hoặc vi phạm nghĩa vụ thanh toán.