Điều 321 Bộ luật dân sự 2015: Quyền của bên thế chấp
Bình luận ngắn gọn Điều 321 Bộ luật Dân sự 2015 về quyền của bên thế chấp, điều kiện định đoạt và lưu ý áp dụng thực tiễn.
Điều 321. Quyền của bên thế chấp
1. Khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản thế chấp, trừ trường hợp hoa lợi, lợi tức cũng là tài sản thế chấp theo thỏa thuận.
2. Đầu tư để làm tăng giá trị của tài sản thế chấp.
3. Nhận lại tài sản thế chấp do người thứ ba giữ và giấy tờ liên quan đến tài sản thế chấp do bên nhận thế chấp giữ khi nghĩa vụ được bảo đảm bằng thế chấp chấm dứt hoặc được thay thế bằng biện pháp bảo đảm khác.
4. Được bán, thay thế, trao đổi tài sản thế chấp, nếu tài sản đó là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh. Trong trường hợp này, quyền yêu cầu bên mua thanh toán tiền, số tiền thu được, tài sản hình thành từ số tiền thu được, tài sản được thay thế hoặc được trao đổi trở thành tài sản thế chấp.
Trường hợp tài sản thế chấp là kho hàng thì bên thế chấp được quyền thay thế hàng hóa trong kho, nhưng phải bảo đảm giá trị của hàng hóa trong kho đúng như thỏa thuận.
5. Được bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc theo quy định của luật.
6. Được cho thuê, cho mượn tài sản thế chấp nhưng phải thông báo cho bên thuê, bên mượn biết về việc tài sản cho thuê, cho mượn đang được dùng để thế chấp và phải thông báo cho bên nhận thế chấp biết.
Ý nghĩa của quy định
Điều 321 thể hiện quan điểm của Bộ luật Dân sự là thế chấp không làm mất quyền sở hữu của bên thế chấp; tài sản vẫn nằm trong sự quản lý, khai thác của họ trong phạm vi luật cho phép. Vì vậy, bên thế chấp không chỉ “giữ” tài sản để bảo đảm nghĩa vụ mà vẫn có thể tạo ra giá trị kinh tế từ tài sản đó. Đây là nền tảng quan trọng để tài sản tiếp tục phục vụ sản xuất, kinh doanh, thay vì bị “đóng băng” hoàn toàn trong suốt thời gian thế chấp.
Trọng tâm cần nắm
Quyền khai thác và hưởng lợi là quyền mặc định của bên thế chấp đối với tài sản thế chấp, trừ trường hợp hoa lợi, lợi tức cũng được thỏa thuận là tài sản thế chấp. Quy định này bảo đảm bên thế chấp vẫn có thể sử dụng tài sản để tạo dòng tiền, nhưng không được làm giảm giá trị bảo đảm ngoài phạm vi đã cam kết. Khi có thỏa thuận mở rộng phạm vi tài sản bảo đảm, hoa lợi, lợi tức phát sinh cũng có thể bị “kéo” vào khối tài sản thế chấp.
Quyền đầu tư làm tăng giá trị tài sản cho thấy pháp luật khuyến khích bảo toàn và gia tăng giá trị tài sản bảo đảm. Tuy nhiên, việc đầu tư này không làm thay đổi bản chất tài sản thế chấp; quyền của bên nhận thế chấp vẫn được bảo lưu trên giá trị đã được pháp luật hoặc thỏa thuận xác định. Trong thực tiễn, nội dung này đặc biệt quan trọng với bất động sản, máy móc, hàng hóa hoặc kho hàng đang thế chấp.
Điều kiện để được định đoạt tài sản
Bên thế chấp chỉ được bán, thay thế, trao đổi hoặc tặng cho tài sản thế chấp trong các trường hợp luật cho phép hoặc khi có sự đồng ý của bên nhận thế chấp. Với hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, pháp luật cho phép bên thế chấp chủ động dịch chuyển tài sản theo tính chất kinh doanh, nhưng giá trị thu được hoặc tài sản hình thành từ giao dịch đó sẽ trở thành tài sản thế chấp. Đây là cơ chế bảo đảm động, phù hợp với hàng tồn kho, nguyên liệu, hàng hóa kinh doanh thường xuyên thay đổi.
Riêng với kho hàng, bên thế chấp được quyền thay thế hàng hóa trong kho nhưng phải bảo đảm giá trị hàng hóa đúng như thỏa thuận. Điều này cho thấy pháp luật quan tâm đến giá trị bảo đảm hơn là sự bất biến vật chất của từng chủng loại hàng. Nếu không giữ đúng giá trị cam kết, bên thế chấp có thể bị coi là vi phạm nghĩa vụ bảo đảm và phát sinh tranh chấp về xử lý tài sản.
Lưu ý khi cho thuê, cho mượn
Điều luật cho phép bên thế chấp cho thuê hoặc cho mượn tài sản thế chấp, nhưng bắt buộc phải thông báo cho bên thuê, bên mượn biết và thông báo cho bên nhận thế chấp. Điểm mấu chốt là giao dịch thuê, mượn không làm mất tình trạng thế chấp của tài sản. Vì vậy, người nhận thuê hoặc nhận mượn không thể viện lý do không biết để loại trừ quyền của bên nhận thế chấp nếu việc thông báo đã được thực hiện đúng.
Trong thực tiễn, đây là điểm dễ bị hiểu sai: cho thuê hoặc cho mượn không đồng nghĩa với việc được quyền tự do chuyển giao toàn bộ quyền đối với tài sản. Bên thế chấp vẫn phải bảo đảm tài sản không bị che giấu tình trạng pháp lý, đồng thời phải giữ nguyên nghĩa vụ thông báo. Nếu thiếu thông báo, giao dịch có thể phát sinh rủi ro đối kháng và trách nhiệm bồi thường.
Những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm phổ biến là tài sản đã thế chấp thì bên thế chấp không còn quyền sử dụng. Thực tế, Điều 321 xác nhận ngược lại: bên thế chấp vẫn có quyền khai thác, hưởng lợi và trong một số trường hợp được chuyển dịch tài sản. Hiểu lầm thứ hai là cứ có thế chấp thì mọi giao dịch liên quan đều bị cấm tuyệt đối; điều luật cho thấy pháp luật chỉ hạn chế những giao dịch làm ảnh hưởng đến khả năng bảo đảm, chứ không triệt tiêu hoàn toàn quyền năng của chủ sở hữu.
Trong áp dụng, cần phân biệt rõ giữa quyền sử dụng hợp pháp và hành vi định đoạt bị hạn chế. Nếu bỏ qua ranh giới này, dễ nhầm lẫn giữa giao dịch được phép và giao dịch phải có sự chấp thuận của bên nhận thế chấp. Đây cũng là nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp khi xử lý tài sản bảo đảm.
Điểm cần kiểm tra khi áp dụng
Khi xử lý một tình huống cụ thể, cần xác định: tài sản có đang thế chấp hay không; loại tài sản là hàng hóa luân chuyển, kho hàng hay tài sản cố định; giao dịch phát sinh có thuộc trường hợp luật cho phép hay phải có sự đồng ý của bên nhận thế chấp; và nghĩa vụ thông báo đã được thực hiện chưa. Chỉ khi làm rõ các yếu tố này mới xác định được giao dịch của bên thế chấp có hợp lệ hay không. Với các tranh chấp thực tiễn, đây là bộ tiêu chí nền tảng để đánh giá hiệu lực và phạm vi quyền của các bên.