Điều 32 Bộ luật dân sự 2015: Quyền của cá nhân đối với hình ảnh
Bình luận ngắn gọn về Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015: nguyên tắc xin phép, ngoại lệ và chế tài khi sử dụng hình ảnh cá nhân.
Điều 32. Quyền của cá nhân đối với hình ảnh
1. Cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình.
Việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý.
Việc sử dụng hình ảnh của người khác vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao cho người có hình ảnh, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.
2. Việc sử dụng hình ảnh trong trường hợp sau đây không cần có sự đồng ý của người có hình ảnh hoặc người đại diện theo pháp luật của họ:
a) Hình ảnh được sử dụng vì lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng;
b) Hình ảnh được sử dụng từ các hoạt động công cộng, bao gồm hội nghị, hội thảo, hoạt động thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật và hoạt động công cộng khác mà không làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh.
3. Việc sử dụng hình ảnh mà vi phạm quy định tại Điều này thì người có hình ảnh có quyền yêu cầu Tòa án ra quyết định buộc người vi phạm, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan phải thu hồi, tiêu hủy, chấm dứt việc sử dụng hình ảnh, bồi thường thiệt hại và áp dụng các biện pháp xử lý khác theo quy định của pháp luật.
Trọng tâm của Điều luật
Điều 32 đặt ra nguyên tắc rất rõ: hình ảnh cá nhân không được tự ý khai thác. Nhà làm luật bảo vệ quyền tự quyết của mỗi người đối với việc hình ảnh của mình có được chụp, đăng tải, trích dẫn hoặc sử dụng vào mục đích khác hay không. Đây là cơ sở quan trọng để ngăn chặn tình trạng dùng hình ảnh tùy tiện, nhất là trong môi trường báo chí, quảng cáo, mạng xã hội và thương mại điện tử.
Điểm cần nắm là sự đồng ý của người có hình ảnh là điều kiện mặc định để được sử dụng hình ảnh. Nếu sử dụng vì mục đích thương mại, ngoài sự đồng ý còn phát sinh nghĩa vụ trả thù lao, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Cách thiết kế này cho thấy pháp luật không chỉ bảo vệ danh dự, nhân phẩm mà còn bảo vệ giá trị khai thác kinh tế của hình ảnh.
Điều kiện để áp dụng
Muốn “kích hoạt” Điều 32, trước hết phải xác định có hành vi sử dụng hình ảnh của cá nhân. Sử dụng ở đây được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm đăng tải, in ấn, phát sóng, quảng bá, lưu hành hoặc đưa hình ảnh vào nội dung có tính khai thác. Khi đã có hành vi sử dụng, chủ thể thực hiện phải chứng minh được đã có sự đồng ý hợp lệ, hoặc trường hợp thuộc ngoại lệ luật định thì không cần xin phép.
Hai ngoại lệ cần lưu ý là: sử dụng vì lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng; và sử dụng từ hoạt động công cộng nhưng không làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh. Đây là ngoại lệ hẹp, không phải cứ hình ảnh xuất hiện nơi công cộng là đương nhiên được dùng. Nếu việc cắt ghép, chú thích, đặt ngữ cảnh sai lệch làm ảnh hưởng đến người trong ảnh thì vẫn có nguy cơ vi phạm.
Lỗi hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng đã chụp được thì có quyền sử dụng. Thực tế, quyền đối với hình ảnh thuộc về người được thể hiện trong hình ảnh, không phụ thuộc việc ai là người cầm máy hay tạo ra file ảnh. Một nhầm lẫn khác là coi việc đăng trong nhóm kín, fanpage cá nhân hoặc mục đích “chia sẻ thông tin” là vô hại; nếu không có căn cứ ngoại lệ, vẫn phải có sự đồng ý.
Cũng cần phân biệt giữa ghi nhận sự kiện và khai thác hình ảnh. Việc chụp ảnh đám đông, hội nghị, thi đấu thể thao hay biểu diễn nghệ thuật có thể thuộc ngoại lệ, nhưng không đồng nghĩa được tùy ý lấy chân dung cá nhân làm trọng tâm bài viết, quảng cáo hoặc nội dung gây bất lợi. Khi hình ảnh bị dùng theo cách làm méo mó bối cảnh hoặc ảnh hưởng uy tín, quyền yêu cầu bảo vệ theo khoản 3 Điều 32 vẫn phát sinh.
Hệ quả pháp lý
Khi có vi phạm, người có hình ảnh không chỉ được yêu cầu chấm dứt sử dụng mà còn có thể yêu cầu thu hồi, tiêu hủy và bồi thường thiệt hại. Quy định này cho thấy Điều 32 không dừng ở mức nguyên tắc đạo đức mà là cơ chế bảo vệ quyền dân sự có tính cưỡng chế. Trong thực tiễn, đây là căn cứ quan trọng để xử lý tranh chấp liên quan đến đăng ảnh trái phép, dùng ảnh quảng cáo không xin phép hoặc khai thác hình ảnh gây thiệt hại danh dự, uy tín.
Về áp dụng, điểm mấu chốt không nằm ở việc hình ảnh có đẹp hay có thật hay không, mà nằm ở có đồng ý hợp lệ hay không và việc sử dụng có rơi vào ngoại lệ luật định hay không. Đây là hai câu hỏi phải trả lời trước khi kết luận một hành vi có vi phạm Điều 32 hay không.