Điều 316 Bộ luật dân sự 2015: Trả lại tài sản cầm cố
Phân tích Điều 316 BLDS 2015 về trả lại tài sản cầm cố, giấy tờ liên quan và hoa lợi, lợi tức khi cầm cố chấm dứt.
Điều 316. Trả lại tài sản cầm cố
Khi việc cầm cố tài sản chấm dứt theo quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều 315 của Bộ luật này hoặc theo thỏa thuận của các bên thì tài sản cầm cố, giấy tờ liên quan đến tài sản cầm cố được trả lại cho bên cầm cố. Hoa lợi, lợi tức thu được từ tài sản cầm cố cũng được trả lại cho bên cầm cố, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Trọng tâm của điều luật
Điều 316 quy định nghĩa vụ hoàn trả của bên nhận cầm cố khi căn cứ cầm cố không còn. Đây là điểm thể hiện rõ bản chất của cầm cố là biện pháp bảo đảm, không phải cơ chế chuyển quyền sở hữu hay quyền chiếm hữu lâu dài cho bên nhận cầm cố. Khi nghĩa vụ được bảo đảm đã chấm dứt, hoặc cầm cố bị hủy bỏ, thay thế, hoặc các bên có thỏa thuận chấm dứt, bên nhận cầm cố phải trả lại cả tài sản lẫn giấy tờ liên quan.
Điều kiện để áp dụng
Việc trả lại chỉ phát sinh khi cầm cố chấm dứt theo một trong các căn cứ của khoản 1, khoản 2 Điều 315 Bộ luật Dân sự 2015 hoặc theo thỏa thuận của các bên. Vì vậy, muốn áp dụng Điều 316, cần xác định rõ: nghĩa vụ được bảo đảm đã hoàn thành; hoặc biện pháp cầm cố đã bị hủy bỏ, thay thế; hoặc các bên đã thống nhất chấm dứt. Nếu tài sản cầm cố đã bị xử lý để thực hiện nghĩa vụ, thì không đặt ra việc hoàn trả theo cơ chế này.
Phạm vi phải hoàn trả
Đối tượng hoàn trả không chỉ là tài sản cầm cố mà còn gồm giấy tờ liên quan đến tài sản đó. Đây là điểm thực tiễn rất quan trọng, vì thiếu giấy tờ có thể làm vô hiệu việc nhận lại tài sản trên phương diện sử dụng, đăng ký, lưu thông hoặc định đoạt. Đáng chú ý, hoa lợi, lợi tức thu được từ tài sản cầm cố cũng thuộc diện phải trả lại cho bên cầm cố, trừ khi các bên có thỏa thuận khác.
Những hiểu nhầm thường gặp
Không ít trường hợp cho rằng bên nhận cầm cố được đương nhiên giữ lại mọi lợi ích phát sinh từ tài sản trong thời gian nắm giữ. Cách hiểu này không đúng với Điều 316, vì hoa lợi, lợi tức chỉ thuộc bên nhận cầm cố khi có thỏa thuận rõ ràng. Một nhầm lẫn khác là xem việc chấm dứt cầm cố như quyền tự động kéo dài việc giữ tài sản để “bảo đảm an toàn”, trong khi về nguyên tắc, nghĩa vụ hoàn trả phát sinh ngay khi căn cứ cầm cố chấm dứt.
Lưu ý khi áp dụng
Khi giải quyết tranh chấp, cần tách bạch giữa quyền giữ tài sản để bảo đảm và nghĩa vụ trả lại khi cầm cố chấm dứt. Nếu hợp đồng cầm cố có điều khoản về xử lý hoa lợi, lợi tức hoặc chi phí bảo quản, điều khoản đó phải được đối chiếu chặt chẽ với thỏa thuận của các bên và bản chất bảo đảm của giao dịch. Trong thực tiễn, việc bàn giao lại nên lập thành biên bản, ghi rõ tình trạng tài sản, giấy tờ kèm theo và các khoản phát sinh để tránh tranh chấp về sau.