Điều 308 Bộ luật dân sự 2015: Thứ tự ưu tiên thanh toán giữa các bên cùng nhận tài sản bảo đảm

Trọng tâm của Điều 308

Điều 308 Bộ luật Dân sự 2015 không điều chỉnh việc xác lập biện pháp bảo đảm, mà điều chỉnh thứ tự phân chia giá trị tài sản khi cùng một tài sản bảo đảm cho nhiều nghĩa vụ. Nhà làm luật ưu tiên tiêu chí minh bạch, công khai và khả năng đối kháng với người thứ ba để xác định ai được thanh toán trước. Vì vậy, điểm mấu chốt khi áp dụng điều luật này không phải chỉ là “ai có trước”, mà là “ai có quyền được công khai hóa, đối kháng trước”.

Thứ tự ưu tiên phải đọc theo 3 tầng

Khi tất cả biện pháp bảo đảm đều phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba, thứ tự thanh toán đi theo thời điểm xác lập hiệu lực đối kháng. Khi chỉ một số biện pháp có hiệu lực đối kháng, nhóm có hiệu lực đối kháng được thanh toán trước nhóm chưa có hiệu lực đối kháng. Chỉ khi tất cả đều không có hiệu lực đối kháng, mới quay về thời điểm xác lập biện pháp bảo đảm để phân định thứ tự.

Điểm cần hiểu đúng

Nhiều trường hợp nhầm lẫn coi “thời điểm ký kết” luôn là căn cứ quyết định. Cách hiểu này không đúng trong mọi tình huống, vì Điều 308 đặt hiệu lực đối kháng lên trên thời điểm giao kết nếu biện pháp bảo đảm đã được đăng ký, chiếm giữ hoặc có cơ chế làm phát sinh đối kháng theo luật chuyên ngành. Do đó, khi xử lý tài sản bảo đảm, phải kiểm tra đồng thời cả thời điểm xác lập và thời điểm phát sinh hiệu lực đối kháng.

Điều kiện để áp dụng

Điều luật này chỉ được kích hoạt khi một tài sản được dùng để bảo đảm nhiều nghĩa vụ và phát sinh tranh chấp hoặc nhu cầu xác định thứ tự thanh toán giữa các bên cùng nhận bảo đảm. Nếu chỉ có một bên nhận bảo đảm, hoặc không có tình huống xử lý tài sản để phân chia, thì Điều 308 không phải căn cứ trung tâm để áp dụng. Trong thực tiễn tín dụng và giao dịch bảo đảm, điều này thường xuất hiện khi một tài sản đã thế chấp nhiều lần hoặc có sự chồng lấn giữa các biện pháp bảo đảm khác nhau.

Thỏa thuận thay đổi thứ tự ưu tiên

Khoản 2 cho phép các bên cùng nhận bảo đảm tự thỏa thuận đổi thứ tự ưu tiên thanh toán. Đây là cơ chế linh hoạt, nhưng không làm mất đi giới hạn pháp lý: bên thế quyền chỉ được hưởng ưu tiên trong phạm vi bảo đảm của bên mà mình thế quyền. Vì vậy, thỏa thuận nội bộ giữa các chủ thể không thể tạo ra quyền vượt quá giá trị nghĩa vụ được bảo đảm tương ứng.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng

Khi xử lý tài sản bảo đảm, cần kiểm tra kỹ hồ sơ đăng ký, thời điểm phát sinh hiệu lực đối kháng và nội dung từng biện pháp bảo đảm. Nếu bỏ qua yếu tố đối kháng, việc xác định thứ tự ưu tiên có thể bị sai ngay từ đầu, kéo theo phân chia số tiền thu được không đúng. Trong các giao dịch có nhiều chủ nợ, Điều 308 là căn cứ then chốt để bảo vệ trật tự ưu tiên và hạn chế tranh chấp về quyền thanh toán.