Điều 290 Bộ luật dân sự 2015: Thực hiện nghĩa vụ phân chia được theo phần

Trọng tâm của điều luật

Điều 290 quy định một cơ chế thực hiện nghĩa vụ theo hướng linh hoạt: nếu đối tượng của nghĩa vụ có thể chia thành nhiều phần thì bên có nghĩa vụ được thực hiện từng phần, không bắt buộc phải hoàn thành toàn bộ ngay một lần. Quy định này phản ánh ý chí của nhà làm luật trong việc giảm áp lực thực hiện nghĩa vụ khi bản chất nghĩa vụ cho phép tách nhỏ mà không làm thay đổi giá trị pháp lý của việc thực hiện. Đây là quy tắc mặc định, nên yếu tố quyết định đầu tiên luôn là đối tượng nghĩa vụ có thực sự chia được hay không.

Điều kiện để áp dụng

Muốn áp dụng Điều 290, trước hết phải xác định nghĩa vụ thuộc loại có thể chia theo phần về mặt đối tượng, tức là vật, tiền, hoặc công việc có thể tách thành các phần độc lập để thực hiện. Nếu đối tượng không thể chia mà vẫn giữ nguyên ý nghĩa thực hiện, thì không thuộc phạm vi điều này mà phải xem theo quy định về nghĩa vụ không phân chia được theo phần. Khi đã thuộc loại nghĩa vụ chia được, bên có nghĩa vụ có quyền thực hiện từng phần, trừ khi chính các bên đã thỏa thuận phải thực hiện một lần hoặc theo tiến độ khác.

Điểm cần hiểu đúng

Điều luật không đồng nghĩa với việc bên có nghĩa vụ được tự ý chia nhỏ nghĩa vụ theo ý mình trong mọi trường hợp. Quyền thực hiện từng phần chỉ tồn tại trong giới hạn của thỏa thuận và bản chất đối tượng nghĩa vụ. Vì vậy, nếu hợp đồng quy định thanh toán, bàn giao, hoặc thực hiện phải theo đợt, theo mốc, hay cùng một thời điểm thì thỏa thuận đó có giá trị ưu tiên. Nói cách khác, Điều 290 là quy tắc bổ sung cho hợp đồng, không phải công cụ để vô hiệu hóa cam kết của các bên.

Lưu ý khi áp dụng thực tiễn

Trong tranh chấp, vấn đề thường không nằm ở việc “có chia được hay không” trên lý thuyết, mà ở việc chia từng phần đó có làm thay đổi bản chất nghĩa vụ hay gây cản trở quyền lợi của bên có quyền hay không. Khi đối tượng đã được xác định là chia được, cần kiểm tra thêm nội dung hợp đồng, tập quán giao dịch và cách các bên đã thực hiện trước đó để xác định đúng cơ chế thực hiện. Nếu có thỏa thuận về thanh toán từng đợt, bàn giao từng phần hoặc nghiệm thu theo giai đoạn, thì phải ưu tiên áp dụng theo thỏa thuận đó hơn là mặc định của Điều 290.

Hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất “chia được về vật chất” với “được quyền thực hiện từng phần” trong mọi tình huống. Thực tế, chỉ khi việc chia không làm mất đi mục đích nghĩa vụ và không trái thỏa thuận thì mới áp dụng được. Nhầm lẫn khác là cho rằng bên có nghĩa vụ luôn được chọn trả dần; trên thực tế, quyền này có thể bị loại trừ bằng thỏa thuận hoặc giới hạn bởi tính chất của nghĩa vụ.