Điều 285 Bộ luật dân sự 2015: Thực hiện nghĩa vụ có đối tượng tùy ý lựa chọn
Bình luận Điều 285 BLDS 2015 về nghĩa vụ có đối tượng tùy ý lựa chọn, quyền chọn, thông báo và hậu quả khi chỉ còn một đối tượng.
Điều 285. Thực hiện nghĩa vụ có đối tượng tùy ý lựa chọn
1. Nghĩa vụ có đối tượng tùy ý lựa chọn là nghĩa vụ mà đối tượng là một trong nhiều tài sản hoặc công việc khác nhau và bên có nghĩa vụ có thể tùy ý lựa chọn, trừ trường hợp có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định dành quyền lựa chọn cho bên có quyền.
2. Bên có nghĩa vụ phải thông báo cho bên có quyền biết về việc tài sản hoặc công việc được lựa chọn để thực hiện nghĩa vụ. Trường hợp bên có quyền đã xác định thời hạn thực hiện nghĩa vụ được lựa chọn thì bên có nghĩa vụ phải hoàn thành đúng thời hạn.
3. Trường hợp chỉ còn một tài sản hoặc một công việc thì bên có nghĩa vụ phải giao tài sản đó hoặc thực hiện công việc đó.
Ý nghĩa của quy định
Điều 285 được thiết kế để xử lý các nghĩa vụ có nhiều phương án thực hiện nhưng chỉ cần hoàn thành một phương án là đủ. Cách tiếp cận này bảo đảm tính linh hoạt cho giao dịch dân sự, đồng thời tránh việc bên có nghĩa vụ lạm dụng quyền lựa chọn để kéo dài hoặc làm thay đổi bản chất nghĩa vụ. Quy định cũng cho thấy pháp luật ưu tiên thỏa thuận của các bên; chỉ khi không có thỏa thuận, quyền lựa chọn mới mặc nhiên thuộc về bên có nghĩa vụ.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Thứ nhất, điều luật chỉ áp dụng khi nghĩa vụ có từ hai đối tượng trở lên và các đối tượng này khác nhau nhưng đều có thể dùng để thực hiện cùng một nghĩa vụ. Nếu chỉ có một tài sản hoặc một công việc ngay từ đầu thì không đặt ra cơ chế “tùy ý lựa chọn”.
Thứ hai, quyền lựa chọn không tuyệt đối thuộc về bên có nghĩa vụ. Nếu hợp đồng, thỏa thuận hoặc luật chuyên ngành quy định bên có quyền được chọn thì phải ưu tiên áp dụng đúng sự phân công đó. Đây là điểm thường bị nhầm lẫn trong thực tế khi mặc định mọi nghĩa vụ lựa chọn đều do bên có nghĩa vụ quyết định.
Thứ ba, việc lựa chọn chỉ hoàn tất về mặt pháp lý sau khi bên có nghĩa vụ thông báo cho bên có quyền. Thông báo là bước quan trọng để xác định đối tượng thực hiện cuối cùng, từ đó làm phát sinh trách nhiệm đúng hạn, đúng loại tài sản hoặc công việc đã chọn.
Các tình huống dễ hiểu sai
Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng bên có nghĩa vụ có thể thay đổi phương án tùy ý cho đến khi hoàn thành. Thực tế, khi đã thông báo lựa chọn, đối tượng nghĩa vụ đã được “chốt” và bên có nghĩa vụ phải thực hiện đúng phương án đó, đúng thời hạn nếu bên có quyền đã ấn định thời hạn thực hiện. Việc đơn phương đổi sang đối tượng khác có thể bị coi là không thực hiện đúng nghĩa vụ.
Nhầm lẫn thứ hai là coi việc chỉ còn một tài sản hoặc một công việc là quyền lựa chọn tiếp tục tồn tại. Khoản 3 cho thấy khi các phương án khác không còn, nghĩa vụ không còn tính tùy ý lựa chọn nữa mà chuyển thành nghĩa vụ với đối tượng duy nhất còn lại. Khi đó, bên có nghĩa vụ phải giao đúng tài sản hoặc thực hiện đúng công việc còn tồn tại.
Lưu ý thực tiễn
Trong hợp đồng, nên quy định rõ ai là người có quyền lựa chọn, thời điểm lựa chọn, cách thức thông báo và hậu quả khi không còn đủ phương án thực hiện. Nếu không quy định rõ, tranh chấp thường phát sinh ở việc một bên cho rằng mình có quyền chọn, còn bên kia cho rằng quyền đó thuộc về mình. Điều 285 vì vậy là điều khoản kỹ thuật nhưng có giá trị trực tiếp trong việc kiểm soát rủi ro hợp đồng.