Điều 27 Bộ luật dân sự 2015: Quyền thay đổi họ
Bình luận Điều 27 Bộ luật Dân sự 2015 về quyền thay đổi họ, điều kiện áp dụng và lưu ý thực tiễn.
Điều 27. Quyền thay đổi họ
1. Cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi họ trong trường hợp sau đây:
a) Thay đổi họ cho con đẻ từ họ của cha đẻ sang họ của mẹ đẻ hoặc ngược lại;
b) Thay đổi họ cho con nuôi từ họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ sang họ của cha nuôi hoặc họ của mẹ nuôi theo yêu cầu của cha nuôi, mẹ nuôi;
c) Khi người con nuôi thôi làm con nuôi và người này hoặc cha đẻ, mẹ đẻ yêu cầu lấy lại họ cho người đó theo họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ;
d) Thay đổi họ cho con theo yêu cầu của cha đẻ, mẹ đẻ hoặc của con khi xác định cha, mẹ cho con;
đ) Thay đổi họ của người bị lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc huyết thống của mình;
e) Thay đổi họ theo họ của vợ, họ của chồng trong quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài để phù hợp với pháp luật của nước mà vợ, chồng người nước ngoài là công dân hoặc lấy lại họ trước khi thay đổi;
g) Thay đổi họ của con khi cha, mẹ thay đổi họ;
h) Trường hợp khác do pháp luật về hộ tịch quy định.
2. Việc thay đổi họ cho người từ đủ chín tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó.
3. Việc thay đổi họ của cá nhân không làm thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự được xác lập theo họ cũ.
Ý nghĩa của quy định
Điều 27 Bộ luật Dân sự 2015 thể hiện quan điểm cân bằng giữa quyền nhân thân của cá nhân và yêu cầu ổn định hộ tịch, ổn định quan hệ dân sự. Họ không còn được nhìn nhận cứng nhắc theo một khuôn mẫu duy nhất, mà có thể được điều chỉnh khi có căn cứ pháp luật rõ ràng. Tuy nhiên, quyền này không phải là quyền thay đổi tùy ý; việc thay đổi chỉ được cơ quan có thẩm quyền công nhận trong các trường hợp luật định.
Những điểm cần nắm khi áp dụng
Điều luật này liệt kê các nhóm căn cứ điển hình như thay đổi họ cho con đẻ, con nuôi, người đã thôi làm con nuôi, người đã xác định lại quan hệ cha mẹ con, người bị lưu lạc tìm lại nguồn gốc huyết thống, hoặc trường hợp có yếu tố nước ngoài. Đây là các tình huống mà việc thay đổi họ gắn với sự thay đổi về quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng hoặc tình trạng pháp lý gia đình. Vì vậy, điểm mấu chốt không nằm ở nguyện vọng chủ quan, mà ở việc có hay không một căn cứ pháp lý cụ thể để yêu cầu công nhận thay đổi họ.
Điều kiện kích hoạt quyền thay đổi họ
Muốn áp dụng Điều 27, trước hết phải có yêu cầu hợp lệ từ chủ thể có quyền, sau đó là căn cứ thuộc một trong các trường hợp mà điều luật và pháp luật hộ tịch cho phép. Đối với người từ đủ 9 tuổi trở lên, việc thay đổi họ phải có sự đồng ý của chính người đó. Đây là yêu cầu nhằm bảo đảm quyền tự định đoạt của người chưa thành niên ở mức độ phù hợp với độ tuổi và mức độ nhận thức.
Các hiểu nhầm thường gặp
Hiểu nhầm phổ biến là cho rằng cứ có mong muốn cá nhân thì được đổi họ. Thực tế, họ chỉ được thay đổi khi rơi vào đúng căn cứ luật định và phải thực hiện đúng thủ tục hộ tịch. Một nhầm lẫn khác là cho rằng đổi họ sẽ làm mất đi mọi quyền, nghĩa vụ đã phát sinh trước đó; khoản 3 Điều 27 đã loại trừ cách hiểu này, vì việc đổi họ không làm thay đổi, chấm dứt các quyền, nghĩa vụ dân sự đã xác lập theo họ cũ.
Lưu ý thực tiễn
Khi giải quyết một yêu cầu thay đổi họ, cần phân biệt giữa thay đổi họ với cải chính hộ tịch hoặc các điều chỉnh khác trong giấy tờ nhân thân. Nếu căn cứ pháp lý không rõ hoặc không thuộc các trường hợp được luật cho phép, cơ quan có thẩm quyền không công nhận việc thay đổi. Trong thực tiễn, đây là điều luật có giá trị lớn về mặt hộ tịch và nhân thân, nhưng hiệu lực pháp lý của nó chủ yếu phát sinh qua thủ tục đăng ký, chứ không tự động phát sinh chỉ từ ý chí của đương sự.