Điều 265 Bộ luật dân sự 2015: Chấm dứt quyền hưởng dụng

Ý nghĩa của quy định

Điều 265 là quy định “đầu ra” của chế định quyền hưởng dụng: quyền này không tồn tại vô thời hạn mà chỉ duy trì trong phạm vi thời hạn, ý chí và đối tượng mà pháp luật cho phép. Cách thiết kế này bảo đảm cân bằng giữa quyền khai thác của người hưởng dụng và quyền sở hữu của chủ sở hữu. Về bản chất, quyền hưởng dụng chấm dứt khi không còn căn cứ để tiếp tục khai thác công dụng, hoa lợi, lợi tức từ tài sản.

Các căn cứ chấm dứt cần nắm

Nhóm căn cứ quan trọng nhất là hết thời hạn và theo thỏa thuận của các bên, vì đây là hai căn cứ thể hiện rõ nhất tính có thời hạn và tính thỏa thuận của quyền hưởng dụng. Bên cạnh đó, quyền cũng chấm dứt khi người hưởng dụng trở thành chủ sở hữu tài sản, vì lúc này quyền hưởng dụng không còn ý nghĩa độc lập. Trường hợp người hưởng dụng từ bỏ hoặc không thực hiện quyền trong thời hạn luật định phản ánh việc pháp luật không bảo vệ một quyền chỉ tồn tại trên danh nghĩa.

Việc tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng không còn là căn cứ chấm dứt mang tính trực tiếp: khi không còn tài sản, quyền không còn đối tượng để khai thác. Căn cứ “theo quyết định của Tòa án” và “căn cứ khác theo quy định của luật” cho thấy Điều 265 là quy định mở, để xử lý các tình huống đặc thù mà các trường hợp liệt kê chưa bao quát hết.

Điểm dễ nhầm trong thực tế

Một nhầm lẫn thường gặp là cho rằng chủ sở hữu có thể đơn phương định đoạt tài sản để làm chấm dứt quyền hưởng dụng. Cách hiểu này không đúng, vì việc định đoạt của chủ sở hữu không làm mất ngay quyền hưởng dụng đang tồn tại; quyền của người hưởng dụng vẫn được bảo lưu cho đến khi có căn cứ chấm dứt theo luật.

Một nhầm lẫn khác là đồng nhất việc chấm dứt quyền hưởng dụng với việc thu hồi tài sản. Thực tế, chấm dứt quyền hưởng dụng chỉ làm mất quyền khai thác của người hưởng dụng; còn việc hoàn trả tài sản cho chủ sở hữu là hệ quả tiếp theo, được điều chỉnh riêng và có thể có thỏa thuận hoặc quy định luật khác.

Lưu ý khi áp dụng

Khi xem xét quyền hưởng dụng đã chấm dứt hay chưa, cần kiểm tra đồng thời ba yếu tố: căn cứ chấm dứt, thời điểm chấm dứt và hệ quả pháp lý sau chấm dứt. Nếu tài sản vẫn còn và chưa có căn cứ chấm dứt hợp pháp, quyền hưởng dụng vẫn tiếp tục tồn tại dù chủ sở hữu đã thay đổi ý chí quản lý tài sản. Trong thực tiễn tranh chấp, đây là điểm cần chứng minh rõ bằng hợp đồng, thỏa thuận, tình trạng thực hiện quyền và các quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Quy định này thể hiện quan điểm lập pháp nhất quán: quyền hưởng dụng là một quyền tài sản có thời hạn, có điều kiện và gắn chặt với đối tượng cụ thể. Vì vậy, việc áp dụng Điều 265 phải ưu tiên xem xét căn cứ pháp lý chấm dứt, không suy diễn từ việc tài sản đổi chủ hay từ mong muốn đơn phương của một bên.