Điều 261 Bộ luật dân sự 2015: Quyền của người hưởng dụng
Bình luận Điều 261 BLDS 2015: quyền khai thác, cho thuê quyền hưởng dụng và giới hạn không làm phát sinh quyền sở hữu.
Điều 261. Quyền của người hưởng dụng
1. Tự mình hoặc cho phép người khác khai thác, sử dụng, thu hoa lợi, lợi tức từ đối tượng của quyền hưởng dụng.
2. Yêu cầu chủ sở hữu tài sản thực hiện nghĩa vụ sửa chữa đối với tài sản theo quy định tại khoản 4 Điều 263 của Bộ luật này; trường hợp thực hiện nghĩa vụ thay cho chủ sở hữu tài sản thì có quyền yêu cầu chủ sở hữu tài sản hoàn trả chi phí.
3. Cho thuê quyền hưởng dụng đối với tài sản.
Trọng tâm của Điều 261
Điều 261 Bộ luật Dân sự 2015 thiết kế quyền hưởng dụng như một quyền khai thác tài sản của người khác mà không chuyển quyền sở hữu. Mục tiêu là tách bạch giữa quyền khai thác công dụng và quyền định đoạt, qua đó cho phép tài sản tiếp tục sinh lợi mà vẫn được bảo toàn cho chủ sở hữu. Vì vậy, điều luật này không trao “quyền làm chủ” đối với tài sản, mà chỉ trao quyền sử dụng và hưởng lợi trong phạm vi đã được xác lập.
Những quyền cốt lõi cần nắm
Người hưởng dụng được tự mình hoặc cho người khác khai thác, sử dụng, thu hoa lợi, lợi tức từ tài sản. Đây là quyền trung tâm, phản ánh đúng bản chất của hưởng dụng là khai thác giá trị kinh tế từ tài sản trong thời hạn nhất định. Người hưởng dụng cũng được cho thuê quyền hưởng dụng, nhưng việc cho thuê này chỉ làm phát sinh quan hệ khai thác tiếp theo, không biến người hưởng dụng thành chủ sở hữu tài sản.
Điều luật còn cho phép người hưởng dụng yêu cầu chủ sở hữu thực hiện nghĩa vụ sửa chữa theo khoản 4 Điều 263 Bộ luật Dân sự 2015; nếu người hưởng dụng phải tự thực hiện thay, họ có quyền yêu cầu hoàn trả chi phí. Quy định này nhằm bảo đảm tài sản được duy trì công năng, tránh tình trạng chủ sở hữu bỏ mặc tài sản khiến quyền hưởng dụng bị vô hiệu hóa trong thực tế. Đây là cơ chế cân bằng lợi ích giữa bên nắm quyền sở hữu và bên có quyền khai thác.
Điều kiện để áp dụng
Quyền của người hưởng dụng chỉ phát sinh khi quyền hưởng dụng đã được xác lập hợp pháp theo quy định của Bộ luật Dân sự hoặc theo căn cứ làm phát sinh quyền hưởng dụng trong từng trường hợp cụ thể. Đồng thời, việc khai thác phải nằm trong thời hạn hưởng dụng và đúng đối tượng là tài sản thuộc quyền sở hữu của chủ thể khác. Nếu hết thời hạn hoặc quyền hưởng dụng chấm dứt, các quyền nêu tại Điều 261 không còn cơ sở để thực hiện.
Những hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là coi người hưởng dụng như người đồng sở hữu hoặc người có quyền định đoạt tài sản. Thực tế, Điều 261 không trao quyền bán, tặng cho hay thế chấp tài sản; người hưởng dụng chỉ được khai thác công dụng và hưởng lợi theo phạm vi quyền được xác lập. Việc cho thuê quyền hưởng dụng cũng không đồng nghĩa với việc chuyển quyền sở hữu hay chuyển hẳn quyền hưởng dụng sang bên thuê.
Nhầm lẫn thứ hai là coi nghĩa vụ sửa chữa thuộc hoàn toàn về người hưởng dụng. Điều 261 cho thấy, nghĩa vụ sửa chữa theo khoản 4 Điều 263 trước hết vẫn gắn với chủ sở hữu; chỉ khi người hưởng dụng thực hiện thay mới phát sinh quyền đòi hoàn trả chi phí. Cách hiểu này đặc biệt quan trọng khi xử lý tranh chấp về chi phí bảo trì, sửa chữa và bồi hoàn.
Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn
Khi xem xét một giao dịch hoặc tranh chấp liên quan đến hưởng dụng, cần phân biệt rõ giữa quyền khai thác và quyền sở hữu. Nếu hợp đồng hoặc di chúc chỉ trao quyền hưởng dụng, mọi hành vi vượt quá phạm vi khai thác đều không có giá trị pháp lý. Đồng thời, việc cho thuê quyền hưởng dụng phải được hiểu là khai thác quyền đã có, không phải một cách tạo ra quyền mới vượt ra ngoài nội dung đã được xác lập.
Trong thực tiễn, Điều 261 là căn cứ quan trọng để xác định giới hạn sử dụng tài sản, quyền thu lợi từ tài sản và trách nhiệm bảo đảm giá trị tài sản trong suốt thời hạn hưởng dụng. Khi áp dụng, cần đọc điều này cùng các quy định về nghĩa vụ của người hưởng dụng tại Điều 262 và nghĩa vụ của chủ sở hữu tại Điều 263 Bộ luật Dân sự 2015 để xác định đúng quyền, đúng trách nhiệm, đúng chi phí phải hoàn trả.