Điều 260 Bộ luật dân sự 2015: Thời hạn của quyền hưởng dụng
Bình luận Điều 260 BLDS 2015 về thời hạn quyền hưởng dụng, giới hạn tối đa, và lưu ý khi cho thuê quyền hưởng dụng.
Điều 260. Thời hạn của quyền hưởng dụng
1. Thời hạn của quyền hưởng dụng do các bên thỏa thuận hoặc do luật quy định nhưng tối đa đến hết cuộc đời của người hưởng dụng đầu tiên nếu người hưởng dụng là cá nhân và đến khi pháp nhân chấm dứt tồn tại nhưng tối đa 30 năm nếu người hưởng dụng đầu tiên là pháp nhân.
2. Người hưởng dụng có quyền cho thuê quyền hưởng dụng trong thời hạn quy định tại khoản 1 Điều này.
Trọng tâm của quy định
Điều 260 Bộ luật Dân sự 2015 xác lập nguyên tắc: quyền hưởng dụng luôn là một quyền có thời hạn, không phải quyền tồn tại vô hạn như quyền sở hữu. Nhà làm luật chọn cách kết hợp giữa tự do thỏa thuận và giới hạn bắt buộc của luật, để bảo đảm quyền khai thác tài sản được sử dụng đúng mục đích nhưng không làm suy giảm quyền của chủ sở hữu. Vì vậy, dù các bên có thể ấn định thời hạn theo nhu cầu giao dịch, thời hạn đó vẫn không được vượt quá giới hạn tối đa mà điều luật quy định.
Giới hạn thời hạn phải nắm
Nếu người hưởng dụng là cá nhân, thời hạn tối đa kéo dài đến hết cuộc đời của người hưởng dụng đầu tiên. Nếu người hưởng dụng là pháp nhân, thời hạn chấm dứt khi pháp nhân chấm dứt tồn tại, nhưng vẫn không vượt quá 30 năm tính từ thời điểm xác lập. Quy định này thể hiện rõ quan điểm: quyền hưởng dụng chỉ là quyền khai thác có kỳ hạn, không được “đóng băng” tài sản trong thời gian quá dài.
Điểm cần lưu ý là mốc thời gian được xác định theo người hưởng dụng đầu tiên. Đây là cơ chế nhằm ngăn việc kéo dài quyền hưởng dụng qua nhiều lần chuyển giao nội bộ hoặc thỏa thuận vòng vo, làm mất ý nghĩa tạm thời của loại quyền này. Khi xác định thời hạn trong hợp đồng, di chúc hoặc căn cứ luật khác, phải đối chiếu đồng thời với giới hạn cứng của Điều 260.
Điều kiện áp dụng trong thực tiễn
Quy định này được vận hành khi quyền hưởng dụng đã được xác lập hợp pháp theo căn cứ tương ứng và cần ấn định hoặc kiểm tra thời hạn thực hiện quyền. Trong hồ sơ giao dịch, thời hạn phải được ghi nhận rõ để xác định thời điểm chấm dứt quyền, nghĩa vụ bàn giao lại tài sản và phạm vi khai thác trong khoảng thời gian còn hiệu lực. Nếu không xác định đúng thời hạn, tranh chấp thường phát sinh ở thời điểm hết quyền hưởng dụng hoặc khi một bên cho rằng quyền vẫn còn hiệu lực.
Cho thuê quyền hưởng dụng không làm kéo dài thời hạn
Khoản 2 cho phép người hưởng dụng cho thuê quyền hưởng dụng, nhưng việc cho thuê chỉ diễn ra trong thời hạn còn lại của quyền hưởng dụng. Đây là điểm rất dễ bị hiểu nhầm: người hưởng dụng không có quyền “gia hạn” hay tạo ra một thời hạn mới vượt ra ngoài thời hạn gốc. Bên thuê chỉ nhận quyền khai thác trong phần thời gian mà người hưởng dụng còn được pháp luật và thỏa thuận cho phép.
Những hiểu nhầm thường gặp
Nhầm lẫn phổ biến nhất là coi quyền hưởng dụng như một dạng sở hữu có thời hạn dài và có thể tự động gia tăng qua các giao dịch thứ cấp. Trên thực tế, quyền này không bao gồm quyền định đoạt tài sản và cũng không cho phép kéo dài thời hạn bằng việc cho thuê, chuyển giao hay thỏa thuận riêng trái với giới hạn luật định. Một nhầm lẫn khác là xem thời hạn do các bên thỏa thuận là tuyệt đối; điều này không đúng vì pháp luật đã đặt ra trần bắt buộc.
Trong áp dụng thực tế, khi quyền hưởng dụng chấm dứt vì hết thời hạn, các bên cần xử lý ngay nghĩa vụ hoàn trả tài sản, xác định tình trạng tài sản và các quyền phát sinh liên quan. Nếu tài sản tiếp tục được khai thác sau khi hết hạn mà không có căn cứ pháp lý mới, giao dịch đó không còn được bảo vệ bởi Điều 260.